14 Temmuz: PKK'nın Anlattığı Tarih, Türk Milletinin Unutması İstenenler

Bazı filmler jenerik aktığında sona erer. Bazılarıysa asıl tartışmasını salonun dışında başlatır. 14 Temmuz, Türkiye’nin yakın tarihini, Diyarbakır Cezaevi’nde yaşananları ve bu olayların bugün nasıl hatırlandığını yeniden düşünmeye çağıran yapımlardan biri.

Fakat burada sorulması gereken önemli bir soru var: Bir filmin anlattıkları, bir dönemin bütün gerçekliğini temsil edebilir mi?

Bir milletin tarihi, yalnızca en çarpıcı sahnelerden, en sarsıcı tanıklıklardan veya tek bir siyasi bakış açısından ibaret değildir. Tarihi anlamak için olayların öncesine, dönemin koşullarına, tarafların amaçlarına ve yaşananların sonuçlarına birlikte bakmak gerekir. Aksi hâlde geçmişi anlamak yerine, onun yalnızca seçilmiş bir bölümünü hatırlamakla yetiniriz.

Türkiye’nin yakın tarihi tek bir pencereden okunamaz

1980 darbesi sonrasındaki Türkiye, ağır siyasi çatışmaların, güvenlik sorunlarının ve toplumsal gerilimlerin yaşandığı bir dönemden geçiyordu. PKK’nın silahlı faaliyetleri ve devletin bu faaliyetlere karşı yürüttüğü mücadele, dönemin tarihsel bağlamının önemli parçalarıydı.

Türkiye’nin güvenliğini sağlamak, vatandaşlarını silahlı saldırılardan korumak ve ülkenin bütünlüğünü savunmak devletin temel sorumlulukları arasındadır. Bu sorumluluğu ve dönemin güvenlik koşullarını tartışmanın yolu, tarihsel bağlamı yok saymaktan değil, onu bütün yönleriyle incelemekten geçer.

Ancak tarihsel bağlamı anlamak, dönemde yaşanan her uygulamayı otomatik olarak haklı kabul etmek anlamına da gelmez. Diyarbakır Cezaevi hakkında eski mahkûmların ve yakınlarının dile getirdiği ağır kötü muamele iddiaları, Türkiye’nin yakın tarihine ilişkin belgelerde ve Meclis kayıtlarında yer alıyor.

Bu tanıklıkları incelemek, Türkiye’ye düşmanlık etmek değildir. Aynı şekilde, Türkiye’nin güvenlik kaygılarını ve PKK’nın silahlı faaliyetlerini hatırlatmak da yaşanan her iddiayı görmezden gelmeyi gerektirmez.

Tarihi savunmak, onu eksik anlatmak değildir. Bir milletin geçmişine sahip çıkmak, o geçmişin bütün yönlerini araştırmaya cesaret etmektir.

Esat Oktay Yıldıran tartışması: Güvenlik, otorite ve tarih

Esat Oktay Yıldıran, Diyarbakır Cezaevi’nin 12 Eylül dönemindeki geçmişi konuşulduğunda adı sıkça anılan, hakkında sert ve birbirinden farklı değerlendirmeler yapılan bir isimdir.

Onu değerlendirirken yalnızca bugünün siyasi tartışmalarına değil, dönemin koşullarına, tarihsel belgelere ve tanıklıklara da bakmak gerekir. Bir kesim o dönemi devlet otoritesi ve güvenlik mücadelesi üzerinden yorumlarken başka bir kesim cezaevindeki uygulamalara ve mağduriyet anlatılarına odaklanıyor.

Bu farklı bakış açılarını incelemek, bir tarafın bütün iddialarını sorgusuz sualsiz kabul etmek demek değildir. Ancak tarihsel bir kişiyi savunmak ya da eleştirmek de somut olaylar üzerinden yapılmalıdır.

Devletin güvenliğini sağlama sorumluluğu gerçektir. Aynı şekilde, bir kamu görevlisinin belirli bir uygulamasının hukuka uygun olup olmadığı da ayrıca değerlendirilmelidir. Bir insanın devlet adına görev yapmış olması, yaptığı her şeyin kendiliğinden doğru olduğunu kanıtlamaz; bir dönemin tartışmalı olması da devletin güvenlik sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.

Asıl mesele, geçmişi bugünün sloganlarına hapsetmeden inceleyebilmektir.

Bir film hangi soruları sormalı?

14 Temmuz üzerine yapılacak bir sinema eleştirisi, yalnızca filmin izleyicide uyandırdığı duygulara odaklanmamalı. Filmin hangi olayları öne çıkardığı, hangi tarihsel bağlamları kullandığı ve izleyiciye nasıl bir perspektif sunduğu da sorgulanmalı.

Dönemin siyasi çatışmaları nasıl aktarılıyor? PKK’nın silahlı faaliyetleri ve Türkiye’nin güvenlik kaygıları anlatının neresinde duruyor? Cezaevindeki olaylar hangi tanıklıklar ve tarihsel kaynaklar üzerinden işleniyor? Film, izleyicisine birden fazla soruyu değerlendirebileceği alan bırakıyor mu?

Bunlar, bir yapımın tarihsel anlatısını değerlendirmek için sorulabilecek meşru sorulardır.

Yönetmen Haşim Aydemir, filmin hazırlık sürecinde dönemi yaşayan çok sayıda kişiyi dinlediklerini ve çeşitli kaynakları incelediklerini bir söyleşide anlatıyor. Aynı söyleşide filmin geniş kapsamlı anlatımının bazı dramatik sorunlar yarattığına ilişkin değerlendirmelerde de bulunuyor. Bu bilgiler, filmin hem tarihsel iddialarını hem de sinemasal tercihlerini ayrı ayrı ele almak için bir başlangıç noktası sunuyor.

Bir filmin araştırmaya dayanması, onun her yorumunun tartışmasız olduğu anlamına gelmez. Aynı şekilde, bir yapımın belirli bir perspektiften anlatılması da tek başına bütün anlatısının yanlış olduğunu kanıtlamaz.

İzleyici olarak görevimiz, ekranda gördüğümüz her şeyi sorgusuzca kabul etmek değil; anlatılanları kaynaklarla karşılaştırmaktır.

Türk milletinin hafızası tek bir anlatıya sığmaz

Türk milletinin tarihini konuşurken milyonlarca insanı tek bir siyasi tartışmanın içine hapsetmek doğru değildir. Devlet kurumları, o kurumlarda görev yapan kişiler, siyasi hareketler ve toplumun tamamı aynı şey değildir. Bir kişinin eylemi bütün bir millete mal edilemeyeceği gibi, bir filmin perspektifi de Türkiye’nin tarihinin tamamı olarak sunulamaz.

Millî hafızaya sahip çıkmak, geçmişte yaşanan hiçbir olayı araştırmamak demek değildir. Tam tersine, kendi tarihini ciddiye alan bir toplum belgeleri inceler, tanıklıkları karşılaştırır ve iddiaların dayanaklarını sorgular.

Türk milletinin tarihini savunmak, başka anlatıları ezberlemek yerine kendi sorularımızı sorabilmekle mümkündür. Türkiye’nin yakın tarihini değerlendirirken PKK’nın silahlı faaliyetlerini ve bunların toplum üzerindeki etkilerini görmezden gelemeyiz. Aynı şekilde, tarihsel kayıtları yalnızca önceden benimsediğimiz görüşe uydukları ölçüde dikkate alamayız.

Çünkü tarih, yalnızca duymak istediklerimizden oluşmaz.

Son söz: Tarihi izlemek yetmez, sorgulamak gerekir

14 Temmuz üzerinden yürütülen tartışma, tek bir filmden daha büyük bir soruyu gündeme getiriyor: Türkiye’nin yakın tarihini kim, nasıl ve hangi bağlam içinde anlatıyor?

Bu sorunun cevabı, bir filmi bütünüyle kabul etmekte ya da bütünüyle reddetmekte değil; onun anlattıklarını tarihsel kayıtlarla karşılaştırmakta yatıyor. Türkiye’nin tarihi siyasi çatışmalarıyla, güvenlik sorunlarıyla, toplumsal acılarıyla ve bunlara ilişkin farklı tanıklıklarıyla birlikte incelenmelidir.

Türk milletinin tarihini tek bir yapımın çizdiği çerçeveye mahkûm etmek zorunda değiliz. Geçmişimizi araştırabilir, anlatıları sorgulayabilir ve ülkemizin hafızasına sahip çıkabiliriz.

Türk milletini sevmek, tarihini düşünmeden savunmak değil; tarihine sahip çıkacak kadar onu ciddiye almaktır.

Geçmişi anlamak için soru sormaktan vazgeçmeyelim. Çünkü millî hafıza, ancak araştırıldığında ve tartışıldığında güçlenir.