Beş Dakikada Ne Kadar Uzağa Koşabiliriz? : Çatıya Tıklatma

6 Kasım akşamı Oyun Atölyesi'nde izlediğim Çatıya Tıklatma, salondan çıktığımda üzerimde yalnızca bir oyunun bıraktığı etkiyi değil, uzun süre üzerimden atamayacağımı bildiğim bir ağırlığı da bıraktı. Bir noktada kendime şunu söyledim, biraz kişisel bir yerden, bir tiyatro öğrencisi olarak: Nihal Yalçın oyuncuysa ben, biz neyiz?

Bu cümle belki bir oyuncu olarak kendime yönelttiğim en acımasız sorulardan biriydi. Fakat sahnede izlediğim şey, oyunculuğun ne kadar büyük bir anlatım gücüne ulaşabileceğini yeniden düşünmeme neden oldu.

Filistinli yazar ve oyuncu Khawla Ibraheem'in kaleme aldığı, Ali Haydar Çataltepe'nin yönetmenliğinde sahneye taşınan oyun, Gazze'de yaşayan Meryem'in hikâyesini anlatıyor. Meryem'in altı yaşındaki oğlu Nuh'u olası bir bombardımandan kurtarabilmek için her gün, her saat tekrarladığı beş dakikalık kaçış provalarını izliyoruz. Bir çantaya neler sığdırılabilir? Bir çocuk kucağındayken ne kadar uzağa koşulabilir? Bir anne, henüz gerçekleşmemiş bir felakete kaç kez hazırlanabilir?

Meryem'in hayatı, bir felaketin gerçekleşmesini beklemekten çok, o felaket gerçekleştiğinde hayatta kalabilmenin provasına dönüşüyor. Savaşın insanlardan aldığı şey yalnızca evleri, sevdikleri ya da güvenli sokakları değil; gelecek duygusunu da. Bir çocuğun büyüyeceği günleri, gideceği okulu, kuracağı hayalleri düşünmesi gerekirken annesinin onunla birlikte ne kadar hızlı koşabileceğini hesaplaması... Gelecek, heyecanla beklenen bir şey olmaktan çıkıp bir sonraki saldırıya kadar uzatılmaya çalışılan birkaç dakikaya dönüşüyor.

Bir sandalye ve bir bedenin anlatabilecekleri...

Sahnedeki dekorun sadeliği ilk bakışta dikkat çekiyor: Bir sandalye. Fakat oyunun dünyasını kurmak için bundan fazlasına ihtiyaç duyulmuyor. Çünkü burada asıl dekor, oyuncunun bedeni. Sesin, ışığın ve oyunculuğun birbirini tamamladığı sahnede, fiziksel olarak neredeyse hiçbir şey değişmezken Meryem'in dünyası gözlerimizin önünde giderek parçalanıyor.

Nihal Yalçın'ın performansını etkileyici kılan şey, Meryem'in yaşadığı korkuyu yalnızca sözcüklerle anlatmaması. Onun bedeninde biriken yorgunluğu, hareketlerindeki değişimi, nefesini, bakışlarını ve zamanla dönüşen zihinsel hâlini de seyirciye aktarıyor. Hatta saçının, bedeninin ve sahnedeki varlığının geçirdiği dönüşüm bile karakterin yaşadığı yıkımın bir parçasına dönüşüyor.

Normal şartlarda bize yaşamın kendisini mümkün kılan bedenimiz, savaşta hayatta kalabilmek için sürekli seferber edilmesi gereken bir araca dönüşüyor. Dinlenmek yerine tetikte kalmak, yürümek yerine koşmak, bir çocuğu kucağında taşırken onun ağırlığını değil, onu ne kadar uzağa götürebileceğini düşünmek... İnsan bedeni, yaşamak için değil, ölmemek için çalışmaya başlıyor. Savaşın insan bedenine yüklediği bitmek bilmeyen mesai... Meryem'in her kaçış provası biraz daha ağırlaşıyor; Bir annenin çocuğunu koruma içgüdüsü, zamanla onu hayatta tutabilmek için kendisini tükettiği bir mücadeleye dönüşüyor.

Savaşın istatistiklerden ibaret olmadığını hatırlamak.

Savaşları çoğu zaman haber başlıklarından, rakamlardan ve uzaktan izlediğimiz görüntülerden tanıyoruz. Oysa bir çocuğun ağırlığı, onu kucağına alıp kaçmaya çalışan bir annenin nefesi ya da her gün yeniden yapılan bir kaçış provası hiçbir istatistiğe sığmıyor.

Çatıya Tıklatma'nın seyirciye hatırlattığı şey de bu: Savaş, yalnızca yıkılan binalardan ve kaybedilen hayatlardan ibaret değil. Hayatta kalanların bedenlerinde, zihinlerinde ve gündelik yaşamlarında da devam ediyor.

Oyunu izlerken kendi ülkem adına içimden defalarca dua ettim. Çocukların, kadınların, hayvanların ve hiçbir canlının böyle bir hayatı yaşamak zorunda kalmaması için. Sonra bunun yalnızca bir metin, sanat eseri olmadığını hatırladım. Çok yakınımızda, insanların her gün yaşamak zorunda kaldığı bir gerçekti bu. 

Tiyatronun bazen yapabildiği en önemli şey, gözümüzü çevirmeyi tercih ettiğimiz bir gerçeği karşımıza oturtmak. Çatıya Tıklatma bunu büyük dekorlara, kalabalık sahnelere ya da görsel gösterişe başvurmadan başarıyor. Bu arada, unutmadan, oyunun ismi üzerinde de ayrıca durmak gerekiyor.
Çatıya Tıklatma, yaklaşan bombardımandan önce yapılan bir uyarı vuruşunu ifade ediyor.
Bir binanın sakinlerine kaçmaları için tanınan birkaç dakika... Düşünsenize, evinizin çatısına yapılan bir vuruşla birlikte bütün hayatınızın birkaç dakika içerisine sığdırılması gerekiyor. Birkaç dakika içerisinde hangi eşyanın geride bırakılacağına, kimin önce kurtarılacağına, nereye gidileceğine karar vermek zorundasınız. Üstelik bir yere ulaşmak, orada güvende olacağınız anlamına da gelmiyor. Uyarı, felaketi ortadan kaldırmıyor; yalnızca insanın felaketin öncesinde yaşayacağı korkuya birkaç dakika daha ekliyor. Belki de oyunun en sarsıcı tarafı, bu birkaç dakikayı seyircinin zihninde koca bir ömre dönüştürebilmesi.

Bir oyundan fazlası...

Bu noktada Fact Tiyatro'yu da ayrıca anmak gerekiyor. Ali Haydar Çataltepe ve Dilara Vural başta olmak üzere bu yapımda emeği bulunan ekibi, böylesine ağır ve önemli bir hikâyeyi sahneye taşıdıkları için kutlamak gerekiyor. Tırtıl GPT-148 ile Sadri Alışık Ödülleri'nde adaylık ve ödül başarısı elde eden ekibin üretme konusundaki heyecanını ve tiyatroya yaklaşımını takip etmek ayrıca mutluluk verici.

Fact Tiyatro'nun yakında prömiyerini gerçekleştireceği, Pulitzer ödüllü oyun yazarı Sanaz Toossi'nin kaleme aldığı Keşke Burada Olsan da merakla beklediğim yapımlar arasında. (Aramızda kalsın audition göndermiştim... ama ekibi görünce "iyi ki" dedim.. cidden! Harika seçimler yapılmış her bir karakter için.)

Çatıya Tıklatma'dan geriye benim için tek bir soru kalıyor: Beş dakikada ne kadar uzağa koşabiliriz?

Belki de asıl mesele, bir insanın beş dakikada ne kadar uzağa koşabileceği değil; neden bir annenin her gün çocuğuyla birlikte kaçmak zorunda kaldığı.

Ve bazen bir oyuncu, tek bir sandalyenin üzerinde, bize bütün bunları unutmamamız gerektiğini hatırlatabilir.

Sanatla Kalın, Sevgiyle Kalın, İnsan Kalın...
Burçak Balıca.