Felsefeye Nereden Başlamalı? Düşüncenin İç İçe Geçen Dünyası

Felsefe, yalnızca büyük filozofların ortaya attığı düşünceleri öğrenmek değil, insanın kendisine, dünyaya ve yaşadığı hayata daha dikkatli sorular yöneltmesidir.
Felsefeye ilgi duyan insanların aklından benzer bir soru geçer: Nereden başlamalıyım?

Platon'u mu okumalıyım, Aristoteles'i mi? Nietzsche'nin insan ve ahlak üzerine düşüncelerinden mi başlamalıyım, yoksa varoluşçuluk, stoacılık ya da tasavvuf gibi düşünce geleneklerine mi yönelmeliyim?
Aslında bu sorunun tek bir doğru cevabı yok. Felsefe, başından sonuna kadar takip edilmesi gereken tek bir kitap ya da belirli bir sırayla öğrenilmesi gereken kapalı bir bilgi alanı değil. Birbirine bağlı pek çok soru, tartışma ve düşünce biçiminden oluşan geniş bir dünya.

 
 
Paylaştığım görsel, bu dünyayı anlamak için oldukça güzel bir başlangıç sunuyor. Felsefenin farklı dallarını iç içe geçmiş çemberler içerisinde gösteriyor. Merkezde insanın bilgiye, varlığa ve düşünmenin kendisine ilişkin temel soruları bulunuyor. Çember genişledikçe ahlak, bilim, dil, siyaset, sanat, din, hukuk ve toplum gibi hayatın farklı alanlarına uzanıyor.

Bu şemayı biraz açalım. Böylece felsefenin hangi sorularla ilgilendiğini ve bu soruların gündelik hayatımızla nasıl bağlantı kurduğunu daha iyi görebiliriz.

1. Felsefenin merkezindeki üç temel alan

Felsefenin temel tartışma alanları arasında bilgi felsefesi (epistemoloji), metafizik (varlık felsefesi) ve mantık önemli bir yere sahiptir. Bunlar, felsefi düşüncenin hem neyi sorguladığını hem de bu sorgulamayı hangi yollarla gerçekleştirdiğini anlamamıza yardımcı olur.

Metafizik varlığın ve gerçekliğin doğasını araştırırken, epistemoloji bu gerçeklik hakkında neyi bilebileceğimizi, bilgiye nasıl ulaştığımızı ve bilgimizin sınırlarını sorgular. Mantık ise bu sorular üzerinde düşünürken kullandığımız akıl yürütme biçimlerinin tutarlılığını inceler.

Bu üç alanı birbirinden kopuk veya kesin bir hiyerarşi içinde değerlendirmek doğru olmaz. Aksine, felsefe tarihi boyunca birbirlerinin sorularını derinleştirmiş ve zaman zaman birbirlerine ciddi itirazlar yöneltmişlerdir.

Bilgi Felsefesi (Epistemoloji)

Bilgi felsefesi, en basit ifadeyle bilginin ne olduğunu, nasıl elde edildiğini ve ne kadarından emin olabileceğimizi sorgular.

Bir şeyin doğru olduğunu nasıl anlarız? Duyularımız bize her zaman doğruyu mu gösterir? Gördüğümüz, duyduğumuz ve deneyimlediğimiz şeyler gerçekliğin tamamını yansıtır mı? Bir düşünceyi bilgi olarak kabul etmek için hangi gerekçelere ihtiyaç duyarız?

Örneğin, uzaktan gördüğümüz bir nesnenin ağaç olduğunu düşünebiliriz. Yaklaştığımızda bunun bir insan olduğunu fark ederiz. İlk algımız yanılmıştır. Peki, o hâlde duyularımıza ne kadar güvenebiliriz?

Descartes, bu tür sorular üzerinden kesin bilgiye ulaşmanın yollarını araştırmış ve her şeyden şüphe edilebileceğini, ancak şüphe eden bir zihnin varlığının inkâr edilemeyeceğini savunmuştur.
Bilgi felsefesi bize yalnızca ne bildiğimizi değil, bildiğimizi sandığımız şeylerin ne kadar sağlam temellere dayandığını da sorgulatır.

Bilginin ne olduğunu sorgulamak, bir noktadan sonra bildiğimiz şeyin ne olduğuna, yani gerçekliğin doğasına ilişkin metafizik sorularla da karşılaşmamıza neden olur.

Metafizik (Varlık Felsefesi)

Metafizik, gerçekliğin ve varoluşun en temel meseleleriyle ilgilenir.
Varlık nedir? Gerçeklik yalnızca görebildiğimiz ve dokunabildiğimiz şeylerden mi oluşur? Evrenin bir başlangıcı var mıdır? İnsan gerçekten özgür müdür, yoksa bütün davranışlarımız önceden belirlenmiş nedenlerin sonucu mudur? Ruh ve beden birbirinden ayrı mıdır?

Bunlar ilk bakışta oldukça soyut sorular gibi görünebilir. Oysa insanın hayatı, ölümü, özgürlüğü ve evrendeki yeri üzerine düşündüğünde metafiziğin tam ortasına düşer.

Örneğin, bir insanın yaptığı seçimlerin gerçekten kendisine ait olup olmadığını sorgulaması, özgür irade tartışmasının kapısını açar.

Aristoteles'ten Spinoza'ya, Descartes'tan Heidegger'e kadar pek çok filozof varlığın ne olduğu ve gerçekliğin nasıl anlaşılması gerektiği üzerine farklı görüşler geliştirmiştir.

Mantık ve Felsefi Mantık

Mantık, doğru düşünmenin ve tutarlı akıl yürütmenin kurallarını inceler.
Bir düşüncenin kulağa mantıklı gelmesi, onun gerçekten doğru olduğu anlamına gelmez. İnsan bazen kendi inançlarını destekleyen örnekleri seçer, karşıt örnekleri görmezden gelir. Birbirinden bağımsız iki olay arasında gerçekte bulunmayan bir neden-sonuç ilişkisi kurar.
Mantık, düşüncelerimizi bu tür hatalardan korumaya yardımcı olur.
Örneğin: Bütün insanlar ölümlüdür.
Sokrates bir insandır.
Öyleyse Sokrates ölümlüdür.

Bu basit çıkarım, mantığın temel işleyişini gösterir. Önemli olan yalnızca bir sonuca ulaşmak değil, o sonuca hangi düşünce yollarından geçerek ulaştığımızdır.
Mantık, felsefenin diğer bütün alanlarında ihtiyaç duyulan ortak bir araçtır. Ahlak, siyaset, bilim ya da metafizik üzerine düşünürken tutarlı bir akıl yürütmeye ihtiyaç duyarız.

2. İnsanın düşüncesini ve davranışlarını inceleyen alanlar

Merkezdeki temel sorulardan biraz uzaklaştığımızda, insanın kendisini, davranışlarını ve dünyayla kurduğu ilişkiyi daha doğrudan ele alan felsefe dallarıyla karşılaşırız.

Ahlak Felsefesi (Etik)

Etik, insanın nasıl yaşaması gerektiğini sorgular.
İyi nedir, kötü nedir? Bir davranışı ahlaklı yapan şey sonuçları mıdır, niyeti midir? Her koşulda doğru kabul edilebilecek davranışlar var mıdır? İnsan kendi çıkarlarıyla başkalarının hakları arasında nasıl bir denge kurmalıdır?

Örneğin, bir insanın gerçeği söylemesi başka bir insanı incitecekse doğru olan nedir? Her zaman dürüst olmak mı, yoksa bazı durumlarda susmayı tercih etmek mi?

Aristoteles erdemli yaşamı ve karakterin gelişimini ön plana çıkarırken, Kant ahlaki davranışın evrensel ilkelere dayanması gerektiğini savunmuştur. Bentham ve Mill ise davranışların sonuçlarını, özellikle mutluluk ve fayda üzerindeki etkilerini değerlendirmiştir.

Etik, yalnızca başkalarının davranışlarını değerlendirmek için değil, kendi kararlarımızı da sorgulamak için vardır.

Bilim Felsefesi

Bilim felsefesi, bilimin nasıl çalıştığını, bilimsel bilginin nasıl üretildiğini ve onu diğer bilgi türlerinden ayıran özelliklerin neler olduğunu araştırır.

Bir iddianın bilimsel kabul edilmesi için ne gerekir? Bilimsel teoriler kesin gerçekler midir? Bilim zamanla kendi yanlışlarını düzeltebilir mi? Bir araştırmanın tarafsız olması mümkün müdür?
Karl Popper, bilimsel teorilerin sınanabilir ve yanlışlanabilir olması gerektiğini savunmuştur. Thomas Kuhn ise bilimin yalnızca sürekli ve düzenli bir ilerleme göstermediğini, zaman zaman köklü düşünce değişimleri yaşadığını ileri sürmüştür.
Bilim felsefesi, bilime karşı çıkmak değil, bilimsel bilginin nasıl oluştuğunu daha iyi anlamaktır.

Dil Felsefesi

Dil felsefesi, kelimelerin, anlamın ve düşüncenin birbirleriyle ilişkisini inceler.
Bir kelimenin anlamını ne belirler? Aynı cümle farklı insanlar tarafından neden farklı anlaşılır? Düşüncelerimizi dil olmadan ifade edebilir miyiz? Söylediğimiz şeyle anlatmak istediğimiz şey her zaman aynı mıdır?

Örneğin, özgürlük kelimesi bir insan için istediğini yapabilmek anlamına gelirken, bir başkası için başkalarının müdahalesi olmadan yaşayabilmek anlamına gelebilir.

Ludwig Wittgenstein, dilin düşünce ve dünya ile ilişkisini inceleyen en önemli filozoflardan biridir. Onun çalışmaları, kelimelerin yalnızca nesneleri adlandırmadığını, anlamın kullanım biçimleriyle de şekillendiğini göstermesi bakımından önemlidir.

Dil felsefesi, bazen yıllarca tartışılan bir anlaşmazlığın aslında aynı kelimeye farklı anlamlar yüklemekten kaynaklanabileceğini fark etmemizi sağlar.

Zihin Felsefesi

Zihin felsefesi, bilinç, düşünce, algı, duygu ve benlik gibi konuları ele alır.
Zihin nedir? Beynimizle zihnimiz aynı şey midir? Bilinç nasıl ortaya çıkar? Bir insanın kendisi olduğunu hissetmesini sağlayan şey nedir? Makineler bir gün gerçekten düşünebilir mi?

Örneğin, bir insanın acı çektiğini düşünelim. Beyninde belirli fiziksel süreçler gerçekleşir. Ancak o acının içeriden nasıl hissedildiğini yalnızca beyin faaliyetlerine bakarak bütünüyle açıklayabilir miyiz?

Bu soru, zihin felsefesinin en önemli tartışmalarından biridir.

Descartes zihin ve beden arasında bir ayrım yaparken, günümüzdeki pek çok düşünür zihinsel süreçlerin beyinle ilişkisini farklı yaklaşımlarla açıklamaya çalışmaktadır.

3. Felsefenin topluma ve günlük hayata uzanan dalları

Görselin dış çemberine doğru ilerlediğimizde felsefenin yalnızca soyut düşüncelerle ilgilenmediğini daha açık biçimde görürüz. İnsanların birlikte yaşama biçimleri, yönetim anlayışları, inançları, sanat eserleri, eğitim sistemleri ve hukuk düzenleri de felsefenin araştırma alanına girer.

Siyaset Felsefesi

Siyaset felsefesi, devletin, iktidarın, özgürlüğün, adaletin ve toplumsal düzenin nasıl olması gerektiğini sorgular.
Devlet neden vardır? İyi bir yönetim nasıl olmalıdır? İnsanların özgürlüğü nerede başlar, nerede biter? Eşitlik ile adalet aynı şey midir? Bir yönetimin meşru kabul edilmesi için hangi koşulları taşıması gerekir?

Platon, ideal devlet üzerine düşünürken; John Locke bireysel hakları ve yönetimin sınırlarını ele almıştır. Rousseau toplumsal sözleşme fikrini geliştirmiş, Marx ise ekonomik ilişkilerin ve sınıf yapılarının toplum üzerindeki etkilerini incelemiştir.

Bugün demokrasi, insan hakları, gelir eşitsizliği ve bireysel özgürlükler üzerine yaptığımız tartışmaların önemli bir bölümü siyaset felsefesinin alanına girer.

Toplum Felsefesi

Toplum felsefesi, insanın toplumsal bir varlık olarak nasıl yaşadığını ve toplumun birey üzerindeki etkilerini araştırır.

Toplum bireyi mi şekillendirir, yoksa bireyler mi toplumu oluşturur? Gelenekler ve kültürler davranışlarımızı ne ölçüde belirler? İnsan kendi düşüncelerini özgürce oluşturabilir mi, yoksa içinde yetiştiği toplumun değerlerini farkında olmadan mı benimser?

Örneğin, bir insanın başarılı olmak, evlenmek, para kazanmak ya da mutlu yaşamak konusunda sahip olduğu düşünceler gerçekten kendi tercihleri midir? Yoksa bunların önemli bir kısmı çocukluğundan itibaren çevresinden öğrendiği kabuller midir?

Bu sorular, toplumun birey üzerindeki görünmez etkilerini anlamamıza yardımcı olur.

Estetik (Sanat Felsefesi)

Estetik, güzelliğin ne olduğunu, sanatın anlamını ve insanın estetik deneyimini inceler.
Güzel olan şey nedir? Güzellik kişisel bir beğeni meselesi midir, yoksa evrensel ölçütleri var mıdır? Bir eseri sanat yapan şey nedir? Sanatçının niyeti mi, ortaya koyduğu eser mi, yoksa izleyicide yarattığı etki mi?
Bir tabloya bakan iki insanın tamamen farklı duygular yaşaması mümkündür. Biri için sıradan görünen bir eser, diğeri için hayatının en anlamlı sanat deneyimi olabilir.
Estetik, sanat eserlerini sınıflandırmanın ötesinde, insanın güzellikle ve sanatla kurduğu ilişkinin doğasını anlamaya çalışır.

Eğitim Felsefesi

Eğitim felsefesi, eğitimin amacını, yöntemlerini ve insan yetiştirme anlayışını sorgular.
Eğitimin amacı yalnızca bilgi aktarmak mıdır? İyi bir eğitim insanı meslek sahibi yapmakla mı sınırlıdır, yoksa özgür düşünebilen, sorgulayabilen ve kendi kararlarını verebilen bireyler yetiştirmeyi de hedeflemeli midir?

John Dewey, eğitimin yaşamdan kopuk bir süreç olmaması gerektiğini savunmuştur. Ona göre öğrenme, insanın deneyimleri ve çevresiyle kurduğu ilişki içerisinde gelişir.

Bu açıdan eğitim felsefesi, yalnızca okulları ve öğretmenleri değil, bir toplumun nasıl bir insan yetiştirmek istediğini de sorgular.

Tarih Felsefesi

Tarih felsefesi, insanlık tarihinin anlamını, ilerleme fikrini ve tarihsel olayların nasıl yorumlanması gerektiğini araştırır.
Tarih belirli bir yönde ilerler mi? İnsanlık gerçekten gelişiyor mu? Geçmişte yaşanan olaylardan evrensel sonuçlar çıkarabilir miyiz? Tarihi yazanlar olayları olduğu gibi mi aktarır, yoksa kendi dönemlerinin bakış açısını da anlatıya dahil eder mi?

Örneğin, teknolojik açıdan gelişmiş bir toplumun aynı zamanda daha adil, daha mutlu veya daha ahlaklı olduğunu söyleyebilir miyiz?

Bu soru, ilerleme kavramının kendisini yeniden düşünmemizi sağlar.

Din Felsefesi

Din felsefesi, Tanrı'nın varlığı, inanç, kötülük problemi, ölüm, ruh ve insanın evrendeki yeri gibi konuları akıl yürütme yoluyla ele alır.
Tanrı'nın varlığı akıl yoluyla kanıtlanabilir mi? İnanç ile bilgi arasında nasıl bir ilişki vardır? Dünyada kötülüğün varlığı, mutlak iyi ve güçlü bir Tanrı anlayışıyla nasıl bağdaştırılabilir? İnsan ölümden sonra varlığını sürdürebilir mi?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir: Din felsefesi dinî inançları öğretmek ya da bir inancı savunmak zorunda değildir. İnançla ilgili soruları felsefi yöntemlerle tartışır. İnanan, inanmayan veya kararsız olan herkes bu tartışmaların bir parçası olabilir.

Hukuk Felsefesi

Hukuk felsefesi, hukukun ne olduğunu, adaletle ilişkisini ve bir yasanın hangi koşullarda meşru kabul edilebileceğini inceler.
Bir yasa yürürlükte olduğu için adil midir? Hukuk ile ahlak her zaman örtüşür mü? Devletin koyduğu kurallar hangi noktaya kadar bağlayıcıdır? Adalet, herkese aynı davranmak mıdır, yoksa insanların farklı koşullarını da dikkate almak mıdır?
Bu alan, hukuk düzeninin yalnızca kurallardan ibaret olmadığını; arkasında insan, hak, özgürlük ve adalet gibi temel kavramların bulunduğunu gösterir.

Matematik Felsefesi

Matematik felsefesi, matematiksel bilginin doğasını, sayıların gerçekliğini ve matematiksel doğruların nasıl mümkün olduğunu sorgular.
Sayılar gerçekten var mıdır, yoksa insan zihninin oluşturduğu soyut kavramlar mıdır? Matematiksel doğrular evrensel midir? Matematik insan tarafından mı keşfedilmiştir, yoksa insan tarafından mı icat edilmiştir?

Örneğin, insanlık hiç var olmasaydı iki ile ikinin dört ettiği gerçeği yine de geçerli olur muydu?
Bu soru, matematiğin yalnızca hesap yapmaktan ibaret olmadığını anlamak için güzel bir başlangıçtır.

4. Bu alanların hepsi birbirinden bağımsız mı?

Hayır. Aslında görselin anlatmak istediği en önemli şeylerden biri de bu.
Felsefenin dalları belirli konulara odaklansa da birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılmazlar. Bir soru, çoğu zaman aynı anda birkaç felsefe alanının konusuna dönüşebilir.
Örneğin, yapay zekânın insan hayatındaki yerini düşünelim.

Bir makine gerçekten düşünebilir mi diye sorduğumuzda zihin felsefesine gireriz. Makinenin ürettiği bilgilerin güvenilirliğini sorguladığımızda bilgi felsefesine, kararlarının doğru veya yanlış olup olmadığını tartıştığımızda etik alanına yaklaşırız. Yapay zekânın toplum üzerindeki etkilerini değerlendirdiğimizde toplum ve siyaset felsefesi, kullanımını düzenleyen kuralları tartıştığımızda ise hukuk felsefesi devreye girer.

Tek bir konu, bizi felsefenin farklı dallarında dolaştırabilir.
Bu nedenle görseldeki çemberleri katı sınırlar olarak değil, birbirine açılan düşünce alanları olarak okumak gerekir. Buradaki sıralama da felsefenin bütün dallarının üzerinde uzlaştığı değişmez bir sınıflandırma değildir. Felsefe tarihi boyunca farklı düşünürler, bu alanları farklı biçimlerde sınıflandırmıştır.

5. Peki felsefeye nereden başlamalı?

Bence felsefeye başlamak için önce bir filozofun bütün eserlerini okumaya çalışmak yerine, insanın kendi hayatında karşılığını bulabileceği bir sorudan yola çıkması daha anlamlıdır.

Özgürlüğü merak ediyorsanız varoluşçuluk ve siyaset felsefesine, doğru ve yanlışın ne olduğunu düşünüyorsanız etik alanına, gerçekliğin doğasını sorguluyorsanız metafiziğe yönelebilirsiniz.

Bilginin nasıl oluştuğunu merak ediyorsanız epistemoloji, insanın neden düşündüğünü ve bilinç sahibi olduğunu anlamak istiyorsanız zihin felsefesi iyi bir başlangıç olabilir.

Platon, Aristoteles, Descartes, Spinoza, Kant, Nietzsche, Schopenhauer, Sartre ve Bertrand Russell gibi düşünürlerin eserleri bu yolculukta önemli duraklar sunar. Ancak isimleri ezberlemekten çok, ortaya koydukları soruları anlamaya çalışmak gerekir.
Felsefede önemli olan, hangi filozofun ne söylediğini bilmek kadar, onun neden böyle düşündüğünü ve bu düşüncenin hangi sorunlara cevap aradığını kavramaktır.
Bir filozofun görüşünü benimsemek zorunda da değiliz. Hatta bazen bir düşünürü okumaktan aldığımız en büyük fayda, onunla aynı fikirde olmamak ve kendi düşüncemizi daha sağlam gerekçelerle kurabilmektir.

6. Felsefeye Başlamak İçin Bir Kitap: Sofi’nin Dünyası
 
Felsefeye nereden başlayacağını düşünenler için önerebileceğim kitaplardan biri, Norveçli yazar Jostein Gaarder’in *Sofi’nin Dünyası* adlı romanıdır. Bu kitap, felsefe tarihini kuru bir bilgi aktarımı olarak sunmak yerine, bir genç kızın merakı ve yaşadığı gizemli olaylar üzerinden anlatır. 
 
Böylece okur, filozofların isimlerini ve öğretilerini art arda ezberlemek yerine, onların hangi soruların peşinden gittiklerini bir hikâyenin içinde takip eder.
 
Romanın merkezindeki Sofi, bir gün posta kutusunda kendisine yöneltilmiş felsefi sorular bulmaya başlar. “Kimsin?”, “Dünya nereden geliyor?” gibi ilk bakışta basit görünen sorular, onu düşünce tarihinin içine çeker. Sofi, aldığı dersler aracılığıyla Sokrates öncesi doğa filozoflarından Sokrates, Platon ve Aristoteles’e; Orta Çağ düşüncesinden Rönesans’a, Aydınlanma’ya ve modern felsefeye uzanan bir yolculuğa çıkar. Kitabın anlatısı, her dönemin düşünürlerini yalnızca tanıtmakla kalmaz; onların yaşadıkları çağın sorunlarıyla nasıl hesaplaştıklarını da göstermeye çalışır.
 
Sofi’nin Dünyası’nı felsefeye giriş açısından değerli kılan nokta, büyük soruları gündelik merakın içinden doğurmasıdır. Evrenin başlangıcını, insanın özgürlüğünü, Tanrı fikrini, bilginin kaynağını ya da benliğin ne olduğunu anlamak için önce uzman olmak gerekmediğini hatırlatır. Bir çocuğun şaşkınlıkla sorduğu soru, bazen yetişkinlerin alışkanlıkla geçiştirdiği bir meseleyi yeniden düşünmemiz için yeterlidir. Felsefenin başlangıcında da çoğu zaman bu şaşkınlık ve merak vardır.
 
Elbette roman, Platon’u, Kant’ı ya da Spinoza’yı kendi eserlerinden okumanın yerini tutmaz. Felsefe tarihini sadeleştirerek ve bir anlatı içinde sunarak bazı düşünceleri kaçınılmaz biçimde özetler. Bu nedenle kitabı son durak değil, iyi bir başlangıç haritası olarak görmek gerekir. Okur, romanda ilgisini çeken bir filozofla veya soruyla karşılaştığında o düşünürün eserlerine ve daha kapsamlı kaynaklara yönelebilir.
 
Bu yönüyle Sofi’nin Dünyası, felsefeye başlamak isteyen ama nereden tutacağını bilemeyenler için iyi bir eşik olabilir. Çünkü insana yalnızca filozofların kim olduğunu öğretmeye çalışmaz; asıl önemlisi, onların sorduğu soruları kendi hayatına taşıması için bir kapı aralar. Kitabı bitirdiğinizde her sorunun cevabını bulmuş olmayabilirsiniz. Fakat çevrenize, kendinize ve bugüne kadar doğal kabul ettiğiniz pek çok şeye daha dikkatli bakmaya başlamışsanız, felsefi yolculuk zaten başlamış demektir.

Sonuç: Felsefe, cevaplardan önce doğru soruları aramaktır

Felsefeyi yalnızca akademisyenlerin, üniversitelerin veya belirli bir entelektüel çevrenin uğraşı olarak görmek, onun en önemli özelliğini gözden kaçırmaktır.
İnsan adaletin ne olduğunu düşündüğünde hukuk ve siyaset felsefesine, bir davranışın doğru olup olmadığını sorguladığında etiğe, hayatın anlamını aradığında metafiziğe, bir sanat eserinin karşısında güzelliği hissettiğinde estetiğe yaklaşır.
Aslında felsefe, insanın hayatın içinden çıkardığı soruların düşünceyle derinleşmiş hâlidir.
Bana kalırsa felsefeye başlamak için özel bir bilgi birikimine, akademik bir unvana ya da karmaşık kavramları kullanabilme becerisine ihtiyaç yok. İhtiyaç duyulan şey, insanın kendi kabullerini sorgulamaya istekli olmasıdır.
Zira düşünmek, yalnızca bildiklerimizi çoğaltmak değildir. Bazen yıllardır doğru kabul ettiğimiz bir düşüncenin karşısına geçip ona yeniden bakabilmektir.

Felsefenin asıl yolculuğu da tam burada başlar: İnsan, dünyayı anlamaya çalışırken bir süre sonra kendisini de sorgulamaya başlar.