Sinemanın Yönü Değişiyor mu?

Dikey Ekranın Çağında Hikâye Anlatmak: Sinema Nereye Dönüyor?

Sinema ve televizyon, var oldukları günden bu yana yalnızca hikâye anlatma biçimleriyle değil, bu hikâyeleri izleyiciye ulaştırdıkları ekranlarla da değişti. Bir zamanlar sinema salonunun karanlığında, devasa bir perdenin karşısında topluca izlenen filmler vardı. Ardından televizyon geldi ve sinema deneyimini evlerin içine taşıdı. Daha sonra bilgisayar ekranları, tabletler ve nihayet akıllı telefonlar hayatımıza girdi. Bugün ise hikâyeler, cebimizde taşıdığımız birkaç inçlik ekranlarda, çoğu zaman bir dakikayı bile geçmeyen bölümler hâlinde karşımıza çıkıyor.

Bu dönüşümün en dikkat çekici örneklerinden biri ise son dönemde giderek yaygınlaşan 9:16 dikey formatlı kısa diziler.

Bir veya birkaç dakikalık bölümlerden oluşan, çoğunlukla telefon ekranında tüketilmek üzere tasarlanan bu yapımlar, ilk bakışta yalnızca yeni bir içerik türü gibi görünebilir. Ancak biraz daha yakından baktığımızda bunun çok daha büyük bir dönüşümün parçası olduğunu görüyoruz.

Çünkü burada yalnızca dizinin süresi değişmiyor.

Ekranın kendisi değişiyor.

Ve ekran değiştiğinde, hikâyenin anlatılma biçimi de kaçınılmaz olarak değişiyor.

---

Sinema yatay olmak zorunda mı?

Sinema tarihine baktığımızda görüntünün ağırlıklı olarak yatay bir biçimde şekillendiğini görüyoruz. Bunun elbette teknik, estetik ve fiziksel birçok nedeni var. İnsan görüşünün yapısından sinema salonlarının mimarisine, kameraların kullanımından mekânın kadraj içerisindeki temsil biçimine kadar birçok unsur yatay görüntünün gelişmesine katkı sağladı.

Yatay kadraj bize geniş bir alan sunuyor.

Bir karakteri yalnızca yüzüyle değil, içinde bulunduğu çevreyle birlikte görebiliyoruz. İki karakter arasındaki mesafeyi, bir mekânın büyüklüğünü, kalabalıkların hareketini, doğanın genişliğini veya bir şehrin mimarisini aynı kadraj içerisinde gösterebiliyoruz.

Dolayısıyla yatay görüntü yalnızca teknik bir tercih değil; aynı zamanda bir anlatı aracıdır.

Fakat bugün elimizde başka bir ekran var:

Telefon.

Telefonu çoğu zaman yatay değil, dikey kullanıyoruz.

Sosyal medya platformlarının kısa video formatları da bu alışkanlığı daha da güçlendirdi. Böylece izleyicinin ekranı değiştiği gibi, yapımcıların hikâyeyi kurduğu kadraj da değişmeye başladı.

Bu noktada sormamız gereken soru şu:

Görüntünün yönü değiştiğinde, anlatının kendisi de değişir mi?

Bence cevap kesinlikle evet.

---

Dikey dizi yalnızca küçültülmüş bir dizi değildir

9:16 formatında bir dizi çekmek, klasik bir televizyon dizisini alıp telefon ekranına küçültmek anlamına gelmiyor.

Çünkü dikey kadraj, yönetmenden farklı bir görsel düşünce biçimi istiyor.

Yakın planlar daha baskın hâle geliyor. Yüzler kadrajın önemli bir bölümünü kaplıyor. Oyuncunun bakışı, mimikleri ve beden dili daha görünür oluyor. Ancak bunun karşılığında geniş mekânlar, kalabalık sahneler ve yatay hareketler daha sınırlı hâle gelebiliyor.

Bu durum, doğru kullanıldığında bir dezavantaj değil, aksine yeni bir sinema dili yaratabilir.

Tıpkı sinemanın sessiz dönemden sesli döneme geçişinde olduğu gibi, burada da yeni bir anlatım biçiminin doğduğunu söyleyebiliriz.

Fakat sorun tam da burada başlıyor.

Yeni bir formatın ortaya çıkması, otomatik olarak yeni ve nitelikli bir anlatım biçiminin ortaya çıktığı anlamına gelmiyor.

Dikey formatın sunduğu imkânları kullanmak başka şeydir, yalnızca hikâyeyi dikey çekmek başka.

---

Bir dakikalık bölümde hikâye anlatılabilir mi?

Elbette anlatılabilir.

Hatta sinema tarihinde çok kısa sürelerde güçlü duygular ve anlamlar yaratabilen sayısız örnek bulunabilir.

Dolayısıyla “Bir dakika kısa, burada kaliteli hikâye anlatılamaz.” demek doğru olmaz.

Ancak bir veya iki dakikalık bölümler, geleneksel dizilerde alıştığımız dramaturjik yapıyı ciddi biçimde dönüştürüyor.

Klasik bir dizide bölümün kendi ritmi vardır. Karakterlerin gelişimi, çatışmanın kurulması, atmosferin yaratılması, olayların ilerlemesi ve bölümün dramatik bir noktaya ulaşması için belirli bir zaman bulunur.

Dikey kısa dizilerde ise bu zaman son derece sınırlıdır.

Bu nedenle yapımcıların karşısına başka bir zorunluluk çıkıyor:

İzleyiciyi ilk saniyelerde yakalamak.

İlk birkaç saniye içinde bir olay yaşanmalı, bir soru ortaya atılmalı veya izleyicinin merakını canlı tutacak bir durum yaratılmalı.

Bölüm bitmeli.

İzleyici diğer bölüme geçmeli.

Ve bu döngü devam etmeli.

Burada hikâyenin kendisiyle birlikte başka bir unsur daha devreye giriyor:

Algoritma.

---

Hikâyeye mi hizmet ediyoruz, algoritmaya mı?

Bence dikey diziler hakkında yapılabilecek en önemli tartışmalardan biri budur.

Geleneksel televizyon anlayışında temel soru şuydu:

“İzleyici bu hikâyeyi izlemek isteyecek mi?”

Bugün buna yeni bir soru daha eklendi:

“İzleyici bu videoda kalacak mı?”

Bu iki soru birbirine benziyor gibi görünse de aslında birbirinden oldukça farklı.

İlk soru dramaturjiyle ilgilidir.

İkinci soru ise platform ekonomisiyle.

İşte dikey kısa dizilerin en büyük tehlikesi burada ortaya çıkıyor.

Eğer hikâye, izleyicinin dikkatini korumak için sürekli olarak daha hızlı, daha yüksek sesli, daha şaşırtıcı ve daha dramatik hâle getiriliyorsa bir süre sonra anlatının kendisi geri plana itilebilir.

Karakterin neden böyle davrandığından çok, bir sonraki bölümde ne olacağı önem kazanmaya başlayabilir.

Atmosferin yerini hız alabilir.

Sessizliğin yerini sürekli diyalog alabilir.

Karakter gelişiminin yerini sürekli çatışma alabilir.

Ve sonunda ortaya şu durum çıkabilir:

Hikâye anlatmıyoruz; izleyiciyi kaydırmaktan alıkoymaya çalışıyoruz.

---

Peki bu yeni format kötü mü?

Hayır.

Tam tersine, dikey dizilerin önemli avantajları olduğunu düşünüyorum.

Öncelikle bu format, geleneksel televizyon ve sinema sektörüne girmekte zorlanan yeni üreticiler için önemli bir alan açabilir.

Büyük bütçelere, dev prodüksiyon ekiplerine veya sinema salonlarına ihtiyaç duymadan hikâye anlatabilmek, üretim imkânlarının demokratikleşmesi açısından değerlidir.

Bir telefon, basit bir kamera ekipmanı ve yaratıcı bir fikirle milyonlarca kişiye ulaşabilmek, geçmiş dönemlerde hayal bile edilemeyecek bir imkân sunuyor.

Ayrıca dikey format, yönetmenleri yeni bir görsel dil düşünmeye zorlayabilir.

Dolayısıyla dikey dizileri yalnızca “kalitesiz sosyal medya içerikleri” olarak değerlendirmek de büyük bir haksızlık olur.

Asıl mesele format değil.

Formatın nasıl kullanıldığıdır.

9:16 kötü değildir.

16:9 da otomatik olarak iyi değildir.

Bir görüntünün yatay veya dikey olması, onun sanatsal değerini tek başına belirleyemez.

---

Sinema 9:16'ya mı dönüşecek?

Buradan daha büyük bir soruya geliyoruz.

Bugün telefonlarımızda dikey diziler izliyoruz.

Peki yarın sinema filmleri de 9:16 mı olacak?

Sinema salonlarının perdeleri dikeyleşecek mi?

Televizyonlarımız değişecek mi?

Bence yakın gelecekte sinema salonlarının tamamen dikey formata geçeceğini düşünmek doğru olmaz.

Çünkü sinema salonunun fiziksel yapısı, izleme deneyimi ve sinema tarihinin oluşturduğu görsel dil yatay görüntüyle güçlü bir ilişki içerisinde.

Bir manzarayı, büyük bir savaş sahnesini, kalabalık bir meydanı veya iki karakterin mekân içerisindeki ilişkisini geniş yatay bir kadrajda görmek hâlâ güçlü bir sinematografik deneyim.

Bu nedenle 9:16'nın 16:9'u tamamen ortadan kaldıracağını düşünmüyorum.

Ancak bunun tam tersi de doğru.

16:9'un varlığını sürdürmesi, 9:16'nın geçici bir moda olduğu anlamına gelmiyor.

Çünkü bugün yeni bir ekran kültürü oluşuyor.

---

Belki de gelecekte tek bir ekran biçimi olmayacak

Bence geleceği “16:9 mu olacak, 9:16 mı olacak?” sorusuyla değerlendirmek yerine başka bir soru sormalıyız:

“İçerik hangi ekranda izlenecek?”

Belki geleceğin sinemasında aynı hikâyenin farklı versiyonları olacak.

Sinema salonunda yatay.

Televizyonda yatay.

Telefonda dikey.

Sanal gerçeklik ortamında ise bambaşka bir perspektif.

Bu durumda gelecekte tek bir görüntü formatından bahsetmek yerine, ekrana göre uyarlanabilen anlatılardan bahsetmek daha doğru olabilir.

Yani belki de geleceğin yönetmeni yalnızca “Bu filmi nasıl çekerim?” diye düşünmeyecek.

Aynı zamanda:

“Bu hikâye hangi ekranda nasıl yaşanacak?”

diye düşünecek.

---

Televizyonlarımız da değişecek mi?

Bence televizyonların tamamen dikey hâle gelmesi yakın gelecekte pek olası görünmüyor.

Çünkü televizyon hâlâ büyük ölçüde yatay içeriklerin tüketildiği bir araç.

Filmler, diziler, spor karşılaşmaları, belgeseller, haber programları ve oyunlar yatay ekranı destekliyor.

Ancak televizyonun kendisinin değişmesinden ziyade, ekranın kullanım biçiminin değişmesi daha olası.

Belki gelecekte televizyonlar dönebilen ekranlara sahip olacak.

Film izlerken yatay.

Dikey bir sosyal medya içeriği açıldığında dikey.

Belki de ekran, izlenen içeriğin biçimine göre kendisini değiştirecek.

Bu durumda televizyon yalnızca “yayın izlenen cihaz” olmaktan çıkıp, farklı içerik biçimlerine fiziksel olarak uyum sağlayabilen bir ekrana dönüşebilir.

Bunun ne kadar yaygınlaşacağını bugün kesin olarak söylemek mümkün değil.

Ama tartışılması gereken mesele tam da budur:

Gelecekte ekran mı içeriğe uyacak, içerik mi ekrana?

---

İzleyici de değişiyor

Bütün bu tartışmanın yalnızca teknoloji üzerinden yapılması da eksik kalır.

Çünkü asıl değişen şeylerden biri izleyicinin kendisi.

Televizyon döneminde izleyici belirli bir saatte ekranın karşısına geçiyordu.

Bugün ise ekran sürekli olarak izleyicinin yanında.

Otobüste.

Yatakta.

Sırada beklerken.

Yemek yerken.

Ders arasında.

Bir boşluk oluştuğu anda telefon çıkarılıyor.

Bunun sonucunda içerik tüketimi de parçalanıyor.

İzleyici artık her zaman bir filmi baştan sona izlemek için ekranın karşısına geçmiyor.

Bazen yalnızca bir dakikası var.

Bazen otuz saniyesi.

Bazen de birkaç saniye.

Dolayısıyla dikey diziler yalnızca yapımcıların tercihi değil, aynı zamanda değişen izleyici alışkanlığının sonucu.

Fakat burada rahatsız edici bir soru ortaya çıkıyor:

İzleyicinin dikkat süresi mi kısaldı, yoksa içerik üreticileri izleyicinin dikkatini daha da mı parçalamaya başladı?

Belki de cevap ikisinin arasında.

---

Sinemanın geleceği ekranın içinde değil, izleyicinin dikkatinde olabilir

Bence bu tartışmanın en önemli noktası burada.

Sinema tarih boyunca teknolojiyle birlikte değişti.

Sessiz sinemadan sesli sinemaya geçildi.

Siyah beyaz görüntülerden renge geçildi.

Analogdan dijitale geçildi.

Özel efektler gelişti.

Kurgu teknikleri değişti.

Dağıtım biçimleri değişti.

Şimdi ise ekranın yönü tartışılıyor.

Ancak bütün bu değişimlerin ortak bir noktası var:

İzleyici.

Teknoloji değişebilir.

Kamera değişebilir.

Ekran değişebilir.

Televizyon değişebilir.

Ama bütün bu sistemlerin sonunda ulaşmaya çalıştığı kişi hâlâ izleyici.

Bu nedenle belki de geleceğin sinemasını belirleyecek en önemli unsur 9:16 veya 16:9 olmayacak.

İzleyicinin hikâyeye ne kadar süreyle dikkat vermeye razı olduğu olacak.

---

Sonuç: Dikey ekran yeni bir başlangıç mı, yeni bir sınır mı?

Dikey dizilerin ortaya çıkmasını sinemanın sonu olarak görmek bana göre büyük bir yanılgı olur.

Aynı şekilde onları koşulsuz biçimde “sinemanın geleceği” olarak görmek de doğru değil.

Bunlar, değişen medya ortamının ortaya çıkardığı yeni bir anlatı biçimi.

Önemli olan bu biçimin neye dönüşeceği.

Eğer 9:16 formatı yalnızca daha hızlı tüketim, daha kısa dikkat süreleri ve algoritmanın taleplerine cevap vermek için kullanılırsa, burada ciddi bir anlatı problemi ortaya çıkacaktır.

Fakat bu format yeni bir görsel dil oluşturur, yeni yönetmenlere alan açar, yeni hikâye anlatma yöntemleri geliştirir ve telefon ekranını yaratıcı bir sinematografik alana dönüştürürse, o zaman sinema ve görsel anlatı açısından önemli bir gelişmeden söz edebiliriz.

Dolayısıyla benim için mesele “Dikey mi, yatay mı?” sorusundan ibaret değil.

Asıl mesele şu:

Bir hikâyenin değerini onu izlediğimiz ekran mı belirleyecek, yoksa o ekranın içinde anlatılan hikâyenin kendisi mi?

Bugün bir dakikalık diziler izliyoruz.

Yarın belki on saniyelik hikâyeler izleyeceğiz.

Belki televizyonlarımız dönecek.

Belki aynı film farklı ekranlara göre farklı biçimlerde anlatılacak.

Belki sinema salonları hiçbir zaman değişmeyecek.

Belki de bugün hayal bile edemediğimiz yeni bir ekran ortaya çıkacak.

Fakat bütün bu ihtimallerin ortasında değişmeyen tek bir şey var:

İnsan hâlâ hikâye anlatıyor ve insan hâlâ hikâye dinliyor.

Belki de geleceğin asıl sorusu filmlerin dikey olup olmayacağı değil.