Anadolu’nun kadim sözlü kültüründe ve Türk mitolojisinin derinliklerinde acı, hiçbir zaman tek başına taşınan bir yük olmamıştır. İnsan, kendi kederini taşıyamaz hale geldiğinde onu bir ezginin, bir ağıtın ya da ortak bir hikâyenin içine bırakır.
Türk mitolojisinde "Ağıtçı Kadınlar" veya Sığır ve Yuğ törenleri, yasın yalnızca bireysel bir çöküş olmaktan çıkarılıp toplumsal bir ritüele, adeta kolektif bir sığınağa dönüştürüldüğü eşiklerdir. Bir ozan, kendi yüreğindeki yangını doğrudan anlatamadığında sazının teline vurur ve bir başkasının gurbetini, ayrılığını ya da ölümünü söyler.
Tıpkı Neşet Ertaş’ın "Gönül dağı yağmur yağmur boran olunca" derken kendi iç fırtınasını bir dağın yamacına gizlemesi ya da Pir Sultan Abdal’ın ve Âşık Veysel’in kişisel sızılarını evrensel bir yol hikâyesine dönüştürerek kederi bir sığınak kılması gibi…
İnsan, kendi yüreğindeki yangına bakmaya cesaret edemediğinde, gözlerini başkasının dumanına diker.
İspanyol sinemasının yaşayan efsanesi Pedro Almodóvar’ın, Cannes’dan ödülle döndükten sonra Türkiye’de Ayvalık’tan Adana’ya ve Filmekimi’ne uzanan festival yolculuğunun ardından izleyiciyle buluşan yeni filmi Buruk Noel (Amarga Navidad), bu kadim sığınma halinin modern sinemadaki en çarpıcı karşılığı olarak çıkıyor karşımıza.
Zoraki Neşenin Gölgesinde Görünmez Kılınan Yas
Modern dünyanın takviminde aralık ayı ve yılbaşı, neşenin mecburi kılındığı, kederin ise adeta bir nezaketsizlik sayıldığı parlak bir vitrindir. Sokakları saran sahte kar taneleri, vitrinlerde yanıp sönen neon ışıklar ve her köşeden yükselen kutlama melodileri, insanın içindeki karanlığı örtmek için çekilmiş ağır bir perde gibidir.
Oysa neşenin bu denli dayatıldığı zamanlarda yas yok olmaz; yalnızca yer altına çekilir, görünmez kılınır ve ruhun en kuytu odalarında sessizce büyür. Tıpkı bir Yuğ çadırının dışına asılan renkli kumaşların içerideki feryadı susturamaması gibi, yılbaşının o gürültülü ışıltısı da kaybın yarattığı derin uçurumu kapatmaya yetmez.
Almodóvar, 112 dakikalık bu yeni yapıtında birbirine paralel akan iki farklı zaman dilimini ve iki ayrı insanın yas tutma biçimini merkeze alıyor. İlk zaman dilimi bizi 2004 yılının aralık ayına, Noel ışıklarının Madrid sokaklarını aydınlattığı ama bir kadının iç dünyasının karanlığa gömüldüğü günlere götürüyor.
Başarılı bir reklam yönetmeni olan Elsa (Bárbara Lennie), annesinin vefatının ardından yasını yaşamak yerine kendisini amansız bir iş disiplininin ve yılbaşının o sahte hareketliliğinin içine hapseder. Herkesin yeni bir başlangıcı kutladığı o günlerde Elsa’nın yası, toplumsal neşenin gürültüsü altında görünmez hale gelir. Hayatında itfaiyecilik yapan ama geceleri striptizci olarak çalışan genç sevgilisi Bonifacio (Patrick Criado) ona koşulsuz bir şefkatle yaklaşsa da, dile dökülemeyen yas, Elsa’nın bedeninde kendine yeni bir yol açar; ağlamadığı her gözyaşı şiddetli migren krizlerine ve panik ataklara dönüşüp kapısına dayanır.
Sakinleştirici bulmak için eksantrik psikiyatrist Gabriela’nın (Rossy De Palma) evindeki partiye katılan Elsa, kahkahaların ve kadeh seslerinin ortasında genç bir kadın olan Amaia’nın sesinden dinlediği şarkıyla ilk kez ruhundaki o derin çatlağı hisseder. Ardından, kendi sorunlu evliliğinin içinde sıkışıp kalmış kız kardeşi Patricia (Victoria Luengo) ile birlikte Madrid’in o boğucu kutlama atmosferini terk ederek volkanik dokusuyla dikkat çeken Lanzarote Adası’na doğru yola çıkar.
Bu yolculuk, görünürde bir tatil ya da kaçış olsa da aslında modern bir Yuğ törenidir; Elsa kendi yasından kaçarken, adada tanıştığı insanların ve kız kardeşinin kırık hayatlarına tutunarak nefes almaya çalışır.
Ozanın Sazındaki Başka Hikâyeler: Raúl’un Senaryosu
Filmin ikinci zaman çizgisi ise bizi 2026 yılına, Madrid’de yeni filmini yazmaya çalışan ama derin bir yaratıcılık tıkanıklığı yaşayan kült yönetmen Raúl’un (Leonardo Sbaraglia) çalışma odasına taşır.
Anlatı ilerledikçe bu iki zaman dilimi arasındaki sınırlar giderek geçirgenleşir. Gerçek ile kurmacanın iç içe geçtiği bu katmanlı yapıda, tıpkı eski Türk destanlarında kendi derdini doğrudan anlatmak yerine bir beyin ya da bir âşığın macerasını dillendiren Kamlar (şamanlar) gibi, Raúl’un da kendi ruhsal çöküşlerini ve sağlık krizlerini yarattığı karakterlerin bedenine yüklediğini hissederiz.
Ancak Raúl’un hikâyesi burada durmaz. Yıllardır asistanlığını ve yol arkadaşlığını üstlenen Mónica (Aitana Sánchez-Gijón) ile hayat arkadaşı Santi’nin (Quim Gutiérrez) tanıklığında, Raúl’un senaryosunu ilerletmek için kendi yakın çevresindeki insanların gerçek travmalarını, kayıplarını ve gizli kalmış acılarını birer yapı taşı gibi kullandığını görürüz.
Türkülerimizde sıkça rastladığımız "El âlemin derdi benim derdimdir" anlayışı, Raúl’un dünyasında tersine dönmüş bir sığınağa dönüşür: Yönetmen, kendi içindeki yaratıcı boşlukla ve yaş almanın getirdiği yalnızlıkla yüzleşmemek için, sevdiklerinin yaralarını kurmacanın güvenli duvarları ardına gizler.
Görsel ve İşitsel Bir Ağıt Olarak Sinema
Görüntü yönetmeni Pau Esteve Birba’nın kadrajları ve Teresa Font’un keskin kurgusuyla şekillenen film, Almodóvar’ın Bağla Beni, Konuş Onunla, Kırık Kucaklaşmalar ve Yandaki Oda gibi önceki başyapıtlarıyla da sessiz bir diyalog kurar.
Lanzarote Adası’nın siyah volkanik toprakları ile Madrid’deki iç mekânların canlı dokusu ve Noel süslerinin yapay parıltısı arasındaki keskin tezatlık, karakterlerin dışarıya karşı sergiledikleri neşeli maskelerle içlerindeki derin yas arasındaki uçurumu görünür kılar.
Filmin adını aldığı Chavela Vargas’ın unutulmaz Amarga Navidad yorumu, Amaia’nın seslendirdiği Las Simples Cosas ve Alberto Iglesias’ın besteleri, tıpkı Anadolu’daki uzun havalar gibi kelimelerin tükendiği yerde devreye girer. Amaia şarkısında "İnsan hep hayatı sevdiği o eski yerlere döner" derken, odaya çöken sessizlik bir anda karakterlerin bütün savunma duvarlarını yıkar. Çünkü kaçılan her ada, kurulan her yeni cümle ve giyilen her neşeli maske, eninde sonunda insanı o ilk kaybın yaşandığı yere geri götürür. Müzik burada bir arka plan süsü değildir; karakterlerin birbirinden sakladığı yaraların aynı ezgide buluştuğu tek ortak sığınaktır.
Kendi Sessizliğimizle Yüzleşmek
Buruk Noel, Almodóvar’ın ne en hızlı akan ne de seyirciyi kolay yoldan yakalayan filmi. Hatta zaman zaman kendi kurduğu katmanlar arasında bilinçli bir mesafe bırakarak ilerliyor. Fakat filmin gücü tam da bu mesafede gizli: Almodóvar, El País’e verdiği söyleşide de dile getirdiği gibi, gerçek hayatın ham acısını kurmacanın dönüştürücü potasında eritirken kendi sanatçı iktidarını da tartışmaya açıyor.
Türk mitolojisinin ve kadim bozkır geleneğinin bize fısıldadığı o derin hakikat burada yeniden yankılanır: Bozkırın eski Yuğ törenlerinde insan, gidenin ardından kendi yüzünü de yırtıp kanatır. Keder ancak kendi tenine değdiğinde hakikatine kavuşur. Oysa yılbaşının parlak ışıklarının ardına saklanarak, acıyı yalnızca bir ezgiye, bir hikâyeye ya da başkasının omuzlarına devredip kendi içindeki yangından kaçan kişi, o türkünün içinde sağalmaz; aksine türkünün duvarları arasına hapsolur.
Tıpkı Âşık Veysel’in "Uzun ince bir yoldayım, gidiyorum gündüz gece" derken yolun kendisini hem bir sığınak hem de bitmeyen bir arayış kılması gibi, hikâyeler de bizi ancak kendi hakikatimize yaklaştırdığı ölçüde iyileştirir.
Buruk Noel, ışıkların en parlak yandığı, kadehlerin neşeyle tokuşturulduğu aralık gecelerinde bile ruhun nasıl üşüyebileceğini; insanın kendi kalbindeki enkazı görmemek için başkalarının harabelerinde nasıl dolaştığını anlatan hüzünlü bir ayna. Almodóvar, sinemanın bütün o büyülü perdelerini birer birer aralayıp bizi en çıplak sorumuzla baş başa bırakıyor: Dışarıda herkes yeni bir yılı kutlarken, başkalarının hikâyelerine, ağıtlarına ve yaralarına sığınarak kendi içimizdeki fırtınadan ne kadar uzağa kaçabiliriz?
Mevsimler değişse, adalar aşılsa, takvim yaprakları yenilenip en dokunaklı senaryolar yazılsa da; gece çöktüğünde ve sahnenin ışıkları söndüğünde herkes, kendi kapısının önünde bekleyen o susturulmuş sessizlikle, kendi türküsünün söylenmemiş son dizesiyle baş başa kalmaya mahkûmdur.



Yorumlar (0)
Bu gönderi için henüz bir yorum yapılmamış.
Yorum Bırakın