İnsan zihni…
Tarihin en büyük meraklarından biri.

İnsan neden itaat eder?
Korku nasıl öğrenilir?
Bir insanı manipüle etmek gerçekten mümkün mü?

Günümüzde bu soruların cevaplarına dair az çok bir fikrimiz olduğu konusunda mutabıkız. Ama öncesinde bilim insanları bu soruların cevaplarını bulmak için deneyler yaptı. Ancak bu deneylerin bazıları bilimsel ilerlemeden çok etik tartışmaların merkezine yerleşti.

İşte insan davranışını anlamak — ve hatta değiştirmek — için yapılan en tartışmalı deneylerden bazıları...

 

Otoritenin Karanlık Yüzü: Stanford Hapishane Deneyi

   

1971’de psikolog Philip Zimbardo, öğrencileri iki gruba ayırdı: gardiyanlar ve mahkûmlar.

Deney sadece birkaç gün içinde kontrolden çıktı.

Gardiyanlar giderek daha sert ve aşağılayıcı davranmaya başladı, mahkûmlar ise ciddi psikolojik baskı altında kaldı.

Planlanan iki haftalık deney 6 gün sonra durduruldu.

Bu deney, insanların yalnızca bir role bürünerek bile davranışlarını dramatik biçimde değiştirebileceğini gösterdi.

 

İtaatin Sınırları: Milgram Deneyi

   

1961’de psikolog Stanley Milgram insanların otoriteye ne kadar itaat edeceğini test etti.

Katılımcılara başka bir kişiye elektrik şoku vermeleri söylendi.

Şoklar gerçek değildi, fakat katılımcılar bunu bilmiyordu.

Sonuç şaşırtıcıydı.

Katılımcıların %65’i ölümcül seviyeye kadar şok vermeye devam etti.

Deney şu soruyu gündeme getirdi:
Sıradan insanlar otorite karşısında ne kadar ileri gidebilir?

 

Korku Nasıl Öğrenilir: Little Albert Deneyi

1920’de psikolog John B. Watson küçük bir bebeğin korku öğrenip öğrenemeyeceğini test etti.

“Little Albert” olarak bilinen bebek başlangıçta beyaz bir fareden korkmuyordu.

Ancak fare gösterildiğinde aynı anda yüksek metal sesi çıkarıldı.

Bir süre sonra bebek sadece fareyi görmekle bile ağlamaya başladı.

Korku artık yalnızca fareye değil, tavşanlara, kürke ve sakallara bile yayılmıştı.

Deney, korkunun koşullanma yoluyla öğrenilebileceğini ortaya koydu.

 

Şiddet Öğrenilir mi?: Bobo Doll Deneyi

 

Psikolog Albert Bandura çocukların davranışları taklit edip etmediğini test etti.

Çocuklara bir yetişkinin oyuncak bebeğe vurduğu görüntüler izletildi.

Sonra çocuklar aynı oyuncakla yalnız bırakıldı.

Sonuç beklenenden daha netti.

Videoyu izleyen çocuklar aynı agresif davranışları tekrar etti.

Deney, insanların davranışlarının büyük ölçüde gözlem ve taklit yoluyla öğrenildiğini gösterdi.

 

Bir önceki yazımda detaylı olarak ele aldığım gibi;

Zihin Kontrolü Denemesi: MKUltra

   

Soğuk Savaş yıllarında Central Intelligence Agency tarafından yürütülen Project MKUltra, insan zihnini kontrol etme amacı taşıyordu.

Program kapsamında:

insanlara habersiz LSD verildi
hipnoz ve psikolojik teknikler test edildi
sorgulama yöntemleri geliştirildi
1970’lerde belgelerin ortaya çıkmasıyla proje büyük bir skandala dönüştü.

Bugün MKUltra, modern tarihin en tartışmalı gizli deneylerinden biri olarak görülüyor.

 

Bu deneyler insan davranışı hakkında önemli bilgiler sağladı.
Ancak aynı zamanda bilimsel araştırmaların etik sınırları hakkında büyük tartışmalar yarattı.

Belki de asıl soru şu:

İnsan davranışını anlamaya çalışırken,
insanlık nerede durmalıdır?