TARİHİN ZİHİNSEL ANOMALİLERİ

Tarih genelde savaşlarla, liderlerle ve büyük olaylarla anlatılır. Ama bu düzenli anlatının dışında kalan başka bir tarih daha vardır: açıklanması zor, tekrar eden, neredeyse “gerçeklik kısa süreliğine bozulmuş” gibi görünen anlar.

Bu anlarda insanlar birey olarak değil, bir sistem gibi davranır. Bazen sebepsiz gülerler. Bazen günlerce dans ederler. Bazen bir fikir, bir şehirden diğerine bulaşır gibi yayılır.

Ve en rahatsız edici olan şey şudur: Bu olaylar farklı yerlerde, farklı zamanlarda tekrar tekrar ortaya çıkar.

1518 Strasbourg: Dans eden şehir
1518 yılında Strasbourg’da bir kadın sokakta dans etmeye başlar. Duramaz. Sonra başkaları katılır. Günler geçtikçe sayı artar. Haftalar içinde onlarca insan kontrolsüz şekilde dans etmektedir.

Ne müzik vardır, ne eğlence. Sadece durmayan bir hareket.

İnsanlar açlıktan ve yorgunluktan ölürken bile duramazlar.

Bugün buna “kitlesel psikojenik hastalık” deniyor. Ama bu isim, yaşanan şeyi açıklamaya yetmez.

Çünkü burada mesele beden değildir.
Mesele zihnin artık kelimelerle baş edememesidir.

1962 Tanganyika: Kahkaha salgını
Bir okulda birkaç öğrenci aniden gülmeye başlar. Duramazlar. Kahkaha günlerce sürer. Sonra başka okullara, köylere yayılır. Bölge kontrol edilemez hale gelir ve okullar kapanır.

Ama bu kahkaha ne mutluluktur ne de şakadır.

Bu, bastırılmış bir gerilimin yüzeye çıkış biçimidir.

Zihin dayanamadığında her zaman mantıklı bir dil kullanmaz.
Bazen tek yaptığı şey “bozulmak”tır.

Uyurgezerlik: Bilincin kapandığı ama davranışın devam ettiği anlar
19. yüzyıl Avrupa’sında bazı insanlar geceleri uyurken evlerinden çıkıyor, şehirde dolaşıyor, hatta yemek yapıyor ya da işe gidiyordu.
Sabah uyandıklarında hiçbir şey hatırlamıyorlardı.

Burada en tuhaf şey şudur:
Zihin kapanmış olsa bile beden “devam eder”.

Bu, insan davranışlarının ne kadarının bilinçli olduğunu sorgulatan en eski sorulardan biridir.

Aynalar ve gerçeklik korkusu
Tarihin bazı dönemlerinde aynalar korku nesnesi haline gelir. İnsanlar aynada ruhlarının çalınacağını ya da başka varlıklar göreceklerini düşünür.

Ama belki de mesele doğaüstü değildi.

Ayna, insanın kendisiyle karşılaştığı en net yüzeydir.
Ve bazı dönemlerde insanın kendisiyle yüzleşmesi dayanılmaz hale gelir.

Özellikle kriz, salgın ve korku dönemlerinde.

St. Vitus Dansı: Kontrolün bedene kayması
Orta Çağ Avrupa’sında insanlar kontrolsüz şekilde titriyor, hareket ediyor ve duramıyordu. Bunu uzun süre dini açıklamalarla anlamlandırmaya çalıştılar.

Bugün ise bunun nörolojik ve psikolojik kökenleri olduğu düşünülüyor.

Ama açıklama değişse de gerçek değişmiyor:

Zihin çözüldüğünde, beden konuşmaya başlar.

Tarantizm: Zehrin değil, inancın dansı
Bazı dönemlerde insanlar “tarantula ısırığı” nedeniyle dans ederek zehri vücuttan atacaklarına inanıyordu.

Günlerce süren ritmik hareketler, trans halleri ve toplu katılımlar…

Ama burada ilginç olan şey böcek değil, inançtır.

Çünkü bazen beden, gerçek biyolojiyi değil, inanılan hikâyeyi takip eder.

Folie à Deux: Paylaşılan delilik
Bazı vakalarda bir kişinin inancı ya da sanrısı, başka bir kişiye aynen geçer.

İki kişi aynı gerçekliği paylaşmaya başlar.
Dış dünya değişmez, ama onların dünyası birlikte değişir.

Bu bize şunu gösterir:

Gerçeklik sandığımız kadar bireysel değildir.

Tulip Mania: Gerçekliğin ekonomik çözülmesi
1630’larda Hollanda’da insanlar bir çiçek soğanı için servetlerini harcayacak kadar değer biçer.

Balon patladığında ise toplu ekonomik çöküş yaşanır.

Bu sadece ekonomi değildir.

Bu, toplu bir “gerçeklik algısı kaymasıdır”.

Amok koşusu: Ani şiddet patlamaları
Bazı bireyler aniden kontrolsüz şiddet davranışına girer. Duramazlar. Sonrasında çoğu zaman hafıza kaybı yaşanır.

Bu durum, bastırılmış duyguların ani ve yıkıcı bir şekilde dışa vurumudur.

Zihin uzun süre sessiz kalır, ama hiçbir şey kaybolmaz.

Ve belki de gerçeklik sandığımız şey, sadece yeterince çok insanın aynı anda inandığı bir hikâyedir.