Görünmeyenin Gerçekliği: İnsan Yalnızca Gördüklerinden mi İbarettir?

Görünmeyenin Gerçekliği: İnsan Yalnızca Gördüklerinden mi İbarettir?
0 Beğen
0 Yorum

Bir şeyin fiziksel olarak kanıtlanamaması, onun insanın hayatındaki gerçekliğini ortadan kaldırır mı?

“Bir şeyin 'fiziksel' bir gerçeklik olması, gerçeğin tek ölçütü değildir. Animasal (ruhsal, psişik veya zihinsel/içsel dünyaya ait) hakikatler de vardır; bunlar ne açıklanabilir ne de kanıtlanabilir, ama fiziksel olarak da reddedilemezler.”

— Carl Gustav Jung

Artık hayatımızda olmayan birinin zihnimizde ve duygularımızda hâlâ bu kadar güçlü bir yer tutmasını nasıl açıklayabiliriz? Geçmişte duyduğumuz bir sözün aradan yıllar geçse de canımızı yakmasını, hiç gerçekleşmemiş bir ihtimalin bile yaşamımızın yönünü değiştirebilmesini nasıl anlamlandırabiliriz?

Bunların hiçbiri elle tutulur nesneler değil. Özlemi tartamayız, vedanın ardından kalan boşluğu ölçemeyiz. Yine de yaşadığımız etkiler son derece gerçek. Hatta kimi zaman hayatımızı, gözümüzün önünde duran pek çok şeyden daha fazla etkileyebiliyorlar.

Modern insanın gerçekle kurduğu ilişki giderek ölçülebilen, görülebilen ve kanıtlanabilen şeylerin etrafında şekilleniyor. Bir şeyin varlığına inanmak için onu görmek, anlamak için açıklamak, kabul etmek içinse mümkünse bilimsel bir karşılığını bulmak istiyoruz. Akıl bize güven veriyor. Açıklayabildiğimiz şeyleri kontrol edebileceğimizi düşünüyoruz.

Peki, insanın yaşadığı her şeyi bu sınırlar içinde açıklamak mümkün mü?

Carl Gustav Jung'un üzerinde durduğu mesele burada başlıyor. Gerçekliği yalnızca fiziksel varoluşa indirgemek, insan deneyiminin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden olabilir.

Görünmeyen ama hayatımızı yöneten gerçekler

Jung'a göre insan, yalnızca bilincinin farkında olduğu düşüncelerden, tercihlerden ve anılardan oluşmaz. Bilinçdışı da kişiliğimizin, korkularımızın, arzularımızın ve başkalarıyla kurduğumuz ilişkilerin şekillenmesinde önemli bir yere sahiptir.

Neden öfkelendiğimizi, neden belirli insanlara yakınlık duyduğumuzu ya da aynı hataları neden tekrar tekrar yaptığımızı her zaman açıklayamayız. Bazen mantıklı bir gerekçe bulamadığımız davranışlarımızın arkasında, geçmiş deneyimlerimizden ve farkında olmadığımız ruhsal süreçlerden gelen etkiler vardır.

Jung'un psikolojiye kazandırdığı önemli kavramlardan biri de kolektif bilinçdışıdır. Kişisel bilinçdışı, bireyin kendi yaşamında edindiği ve zamanla bilincinden uzaklaşan deneyimlerle ilgilidir. Kolektif bilinçdışı ise Jung'a göre kişisel yaşantıların ötesinde, insanlığın ortak psişik mirasını ifade eder. Kuşaklar boyunca farklı kültürlerde karşımıza çıkan bazı imgeler, semboller ve temel anlatılar bu düşüncenin parçalarıdır. Jung bunları arketipler (ilk örnek, asıl numune, kalıp veya şablon) üzerinden açıklar.

Jung'un psikolojisinde anima kavramının da özel bir yeri vardır. Jung, animayı erkeğin bilinçdışında bulunan dişil yönü olarak tanımlar. Dolayısıyla insanın bütün duygusal ve ruhsal deneyimlerini anima kavramıyla açıklamak doğru olmaz. Ancak bu yaklaşımın bize hatırlattığı önemli bir şey var: İnsan dünyası yalnızca gözle görülen ve fiziksel olarak açıklanabilen şeylerden ibaret değildir. Hayallerimiz, sembollerimiz, anılarımız ve bilinçdışı süreçlerimiz de yaşamımızı biçimlendiren bir anlam dünyası oluşturur.

Bir rüya gördüğümüzde onun fiziksel dünyada yaşanmadığını biliriz. Fakat uyandığımızda içimizde bıraktığı korku, huzur ya da özlem gerçektir. Yıllar önce söylenmiş tek bir cümle, söyleyen kişi çoktan hayatımızdan çıkmış olsa bile düşüncelerimizi ve davranışlarımızı etkilemeye devam edebilir.

Söylenen söz geçmişte kalmıştır ama bizde bıraktığı iz hâlâ yaşamaktadır.

Pascal: Kalbin, kendine ait nedenleri vardır.

Batı düşüncesinin önemli isimlerinden Blaise Pascal, akıl ile insanın içsel kavrayışı arasındaki ilişkiye dikkat çeker.

“Kalbin, aklın bilmediği nedenleri vardır.”

Pascal'ın bu ünlü ifadesi, aklı bir kenara bırakmayı değil, insanın her şeyi yalnızca akıl yürütmeyle kavrayamayacağını anlatır.

Birini severiz ama sevgimizin bütün nedenlerini sıralayamayız. Bir yerden uzaklaşmamız gerektiğini hissederiz, fakat bu kararın gerekçelerini henüz kendimize bile anlatamayız. Bazen bir insanın yanında huzur bulur, bazen de hiçbir belirgin neden yokken oradan uzaklaşmak isteriz.

Elbette her sezginin doğru olduğunu söyleyemeyiz. Korkularımızı sezgi sanabilir, geçmişte yaşadıklarımızın etkisiyle yanlış kararlar verebiliriz. Ancak yanılma ihtimalimizin bulunması, içsel kavrayışımızı bütünüyle değersiz kılmaz.

Pascal'ın işaret ettiği nokta, insanın yalnızca hesaplayan ve sonuç çıkaran bir varlık olmadığıdır. Bazı şeyleri kavramak için onları önce yaşamak, hissetmek ve içimizde karşılığını bulmak gerekir.

William James: Bir deneyimin gerçekliği nerede başlar?

Amerikalı filozof ve psikolog William James, insanın iç dünyasını anlamaya çalışırken özellikle dinsel ve mistik deneyimler üzerinde durmuştur. “Dinsel Deneyimin Çeşitleri” adlı eserinde bu deneyimleri psikolojik açıdan ele alır.

Bir insanın yaşadığı derin manevi deneyim, başka biri tarafından aynı şekilde hissedilemeyebilir. Laboratuvarda bütünüyle açıklanması da mümkün olmayabilir. Buna rağmen o deneyimin kişinin düşüncelerinde, davranışlarında ve hayata bakışında yarattığı değişimi yok sayamayız.

Burada gözden kaçırılmaması gereken bir ayrım var: Bir deneyimin insan üzerindeki etkisinin gerçek olması, o deneyime ilişkin bütün metafizik yorumların da doğru olduğunu göstermez.

Örneğin bir insan yaşadığı deneyimi ilahi bir işaret olarak yorumlayabilir. Bu deneyimin onun hayatını değiştirdiği tartışılmaz. Ancak yaşananların gerçekten doğaüstü bir kaynaktan geldiğini söylemek, ayrı bir iddiadır ve ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

James'in yaklaşımını değerli kılan da bu noktadır. İnsanların yaşadıklarını küçümsemeden, kişisel deneyimlerle nesnel gerçeklik iddialarını birbirinden ayırabilmemize yardımcı olur.

Doğu'nun kadim bilgeliği: Her gerçeklik gözle görülmez

Görünür dünyanın ötesinde bir hakikat arayışı Doğu düşüncesinde de oldukça eskiye dayanır. Hint düşüncesinin önemli metinlerinden Kena Upanişad'da, insanın duyuları ve zihniyle kavrayamayacağı nihai gerçekliğe ilişkin şöyle bir ifade yer alır:

“Göz gerçeğe ulaşamazsa; söz onu anlatamaz, zihin de kavrayamaz.”

Bu ifade, hakikatin insanın algılama ve anlama kapasitesinden daha geniş olabileceğini anlatır.

Bu söz, insanın hakikati yalnızca duyularıyla ve düşünsel araçlarıyla kavrayamayacağına ilişkin kadim bir anlayışı yansıtır. Burada aklın gereksiz olduğu söylenmez; aksine insanın kavrama kapasitesinin her şeyi kuşatamayacağı hatırlatılır.

Tasavvuf geleneğinde de benzer bir arayışla karşılaşırız. İbnü'l-Arabî'nin düşüncesinde kalp, yalnızca duyguların merkezi değildir. İnsanın hakikati idrak etme imkânlarından biri olarak görülür. Akıl kavramlar ve sınırlar aracılığıyla anlamaya çalışırken kalp, varoluşun daha derin boyutlarını kavramaya yönelir.

Mevlânâ'nın düşüncesinde de insanın yalnızca dışarıda gördükleriyle yetinmemesi, kendi içine dönmesi ve anlamı kendi varoluşunda araması önemli bir yer tutar.
Elbette bu düşünürlerin hakikat anlayışları birbirinin aynısı değildir. Ancak hepsinde insanın duyularla algıladığı dünyanın ötesine uzanan bir anlam arayışı vardır.

Kant: Bildiğimiz dünya, gerçekliğin tamamı mı?

Bu soruya Batı felsefesinden farklı bir kapı açan isimlerden biri de Immanuel Kant'tır.

Kant, fenomen ve numen ayrımıyla insanın algıladığı dünya ile gerçekliğin kendisi arasındaki ilişkiyi sorgular. Fenomen, bize göründüğü ve deneyimleyebildiğimiz dünyadır. Numen ise varlıkların, insan algısından bağımsız olarak kendi başlarına nasıl olduklarını ifade eder.

Kant'a göre insan dünyayı olduğu gibi, hiçbir aracı olmadan kavrayamaz. Onu kendi zihninin algılama ve anlama biçimleri içinden deneyimler. Dolayısıyla bildiğimiz dünya, insan zihninin imkânlarından bağımsız düşünülemez.

Bu düşünce, Jung'un bilinçdışı anlayışıyla aynı şey değildir. Ancak ikisinin de bizi götürdüğü önemli bir soru vardır: Gerçeklik dediğimiz şey, bizim onu algılayabildiğimiz kadardan mı ibarettir?

İnsanın en büyük yanılgılarından biri, kendi kavrayışının sınırlarını dünyanın sınırları sanmasıdır.

Platon ve görünüşün ardındaki hakikat

Bu tartışmanın izlerini Platon'un felsefesinde de buluruz.
Platon, mağara alegorisinde hayatları boyunca bir mağaranın duvarına yansıyan gölgeleri izleyen insanları anlatır. Mağaradakiler için gerçeklik, gördükleri bu gölgelerden ibarettir. İçlerinden biri dışarı çıkıp güneşi ve gerçek nesneleri gördüğünde ise daha önce gerçek sandığı şeylerin yalnızca sınırlı bir görüntü olduğunu fark eder.

Platon'un anlatısı, algıladığımız dünya ile gerçekliğin kendisi arasında bir mesafe bulunabileceğini gösterir.

Platon'un idealar öğretisiyle Kant'ın bilgi anlayışı ya da Jung'un psişik gerçeklik yaklaşımı elbette aynı düşünce değildir. Ancak üçü de insanın bildiklerinin ve gördüklerinin sınırlarını sorgulamamıza imkân verir.

Bugün teknoloji sayesinde her zamankinden daha fazla bilgiye, görüntüye ve veriye sahibiz. Buna rağmen bildiklerimizin tamamını gerçekliğin kendisi sanabiliyoruz. Daha fazla bilgiye ulaşmak, her zaman daha derin bir kavrayışa sahip olduğumuz anlamına gelmiyor.

Platon'un mağarasından çıkmak belki de önce gördüklerimizin ne kadarını gerçekten anladığımızı sorgulamakla başlıyor.

Peki, her hissettiğimiz şey gerçek midir?

Buraya kadar anlattıklarım, insanın iç dünyasının önemini ortaya koyuyor. Ancak bu noktada başka bir soruyu da göz ardı etmemek gerekiyor.

İçimizde yaşadığımız her şeyi tartışılmaz bir hakikat olarak kabul edebilir miyiz?

Bir insan kendisini takip edildiğine inanabilir. Bu inanç onun için son derece gerçek bir korku yaratabilir. Ancak korkunun gerçek olması, takip edildiği düşüncesinin de nesnel olarak doğru olduğunu göstermez.

Bir rüyanın insanda bıraktığı etki gerçektir; fakat rüyada görülen olayın fiziksel dünyada yaşandığını söyleyemeyiz. Bir anı bizi yıllarca etkileyebilir ama bu etki, geçmişteki olayın bugün yeniden yaşandığı anlamına gelmez.
İşte burada iki ayrı düzeyi birbirinden ayırmamız gerekiyor: Bir şeyin insanın ruhsal dünyasında gerçek bir deneyim olması ile dış dünyada nesnel bir karşılığının bulunması aynı şey değildir.

Jung'un düşüncesini önemli kılan noktalardan biri de budur. İnsan zihninin imgeleri, sembolleri ve arketipsel temaları fiziksel nesneler olmasalar da insanın davranışlarını, ilişkilerini ve yaşamını biçimlendirebilirler.

Bir duygunun laboratuvarda ölçülememesi, onun insan üzerindeki etkisini önemsizleştirmez. Bir sembolün elle tutulamaması, insanlık tarihindeki anlamını ortadan kaldırmaz. Gerçekliği anlamak için kanıttan vazgeçmek değil, kanıtın hangi sorulara cevap verebildiğini, hangilerinde yetersiz kaldığını bilmek gerekir.

İnsan, yaşadıklarından daha fazlasıdır

İnsan hayatının önemli dönüm noktalarına baktığımızda bunların her zaman büyük fiziksel olaylarla gerçekleşmediğini görürüz.

Bir insanın yıllardır taşıdığı öfkeyi bırakması, kendisiyle yüzleşmesi, birini sevmekten vazgeçmesi ya da yeniden hayata tutunması... Dışarıdan bakıldığında bunların hiçbiri büyük bir olay gibi görünmeyebilir. Hatta o insanın bir gün önceki hâliyle sonraki hâli arasında gözle görülür bir fark bile bulunmayabilir.

Oysa içeride çok şey değişmiştir.

Bir veda, insanın kendisiyle ilgili yıllardır taşıdığı düşünceleri değiştirir. Hiç yaşanmamış bir ihtimalin ardından duyulan üzüntü, yaşanmış pek çok olaydan daha uzun süre insanın içinde kalır. Gece boyunca süren düşünceler, yıllardır çözülemeyen bir meseleyi aydınlatabilir.

Bunların hiçbirini dışarıdan ölçmek kolay değildir. Fakat insanın hayatında bıraktıkları izler inkâr edilemez.

İnsan yalnızca başından geçen olaylardan oluşmaz. Hatırladıkları, unuttukları, özledikleri, korktukları ve hiç gerçekleşmemiş ihtimallerle kurduğu ilişkiler de kim olduğunun bir parçasıdır.

Son söz: Görmediğimiz şeylerin yokluğuna ne zaman karar verdik?

Jung'un bu sözü, modern insanın önemli bir çelişkisini düşündürüyor.

Bir yandan evrenin sırlarını çözmeye çalışıyor, uzak galaksileri araştırıyor, atomun derinliklerine iniyoruz. Henüz cevaplayamadığımız sorular için yeni yöntemler geliştiriyoruz. Fakat konu kendi iç dünyamıza geldiğinde çoğu zaman hemen bir açıklama, bir tanım, bir teşhis istiyoruz.

Oysa insanın iç dünyası, aceleyle tüketilecek bir bilgi alanı değil.

Her özlemin bir açıklaması, her sevginin bir gerekçesi, her acının ölçülebilir bir karşılığı olmak zorunda değil. Bazı duyguların nedenini anlamak zaman alır. Bazı deneyimler ise yaşandıktan yıllar sonra bile zihnimizde yeni anlamlar kazanır.

Sokrates'in düşüncesinde önemli bir yer tutan bilmediğinin farkında olma hâli de burada anlam kazanır. Kendi bilgi sınırlarını kabul etmek, düşünmekten vazgeçmek değildir. Aksine, insanın henüz cevaplayamadığı sorular karşısında dürüst kalabilmesidir.

Bana kalırsa mesele, görünmeyene körü körüne inanmak da değil, yalnızca görünenin hükmüne teslim olmak da. Asıl mesele, kendi algımızın ve bilgimizin sınırlarını kabul edebilecek kadar mütevazı olabilmek.

İnsanın en büyük yanılgısı, göremediği şeylerin var olmadığını sanması değil; görebildiği her şeyin gerçeğin tamamı olduğuna inanmasıdır.
 

Yorumlar (0)

Bu gönderi için henüz bir yorum yapılmamış.

Yorum Bırakın