Türk ve İskandinav Bağlantılarının Antropolojik İncelemesi

GİRİŞ VE TARİHSEL KRONOLOJİ
Geleneksel tarih yazımı, yazının icadını esas alarak Türk ve Avrasya tarihini kısıtlı bir zamansal çerçeveye hapsetme eğilimindedir (Demir, 2009). Oysa Sibirya'nın Irkutsk bölgesindeki Lena kaya resimleri başta olmak üzere Asya ve Avrupa genelinde tespit edilen petroglifler, Türk kültürel varlığının köklerini Üst Paleolitik ve Neolitik döneme kadar taşımaktadır (Demir, 2009). Yazı öncesi dönem tasvirleri, sembolik ifade araçları ve ideogramlar vasıtasıyla toplulukların dünya görüşlerini taşa mühürlediklerini ve Avrasya coğrafyasındaki dinamik nüfus hareketliliğini belgelemektedir. Ural-Altay bozkır kültürünün batı kanadını oluşturan Kimmerler ile Karadeniz'den Hindistan'a geniş bir coğrafyada egemenlik kuran Sakalar (İskitler), Avrasya kültür havzasının erken dönem taşıyıcıları olarak öne çıkmaktadır (Özgül, 2014). Sakaların hayvan üslubu sanatı, kurgan gömü gelenekleri ve Kazakistan’daki Issık Kurganı'nda bulunan Köktürk karakterli yazıtlar, bozkır kültürünün Kuzey Avrupa ve İskandinav hattında bıraktığı derin izlerin tarihsel zeminini oluşturmaktadır (Özgül, 2014).

KÖKEN MİTOSLARI VE ORTAK ATASAL HAFIZA
Kültürel kimlik inşasında köken mitosları hayati bir role sahiptir. 13. yüzyıl İzlanda araştırmacısı Snorri Sturluson’un kaleme aldığı Snorra-Edda ve Ynglinga Saga metinlerinde dikkat çekici bir tarihsel bellek korunmuştur (Sturluson, 2005). İskandinav panteonunun baş tanrısı ve hanedanların atası kabul edilen Odin, bu kaynaklarda Asya'dan (Asia) ve Türklerin ülkesi olarak adlandırılan Tyrkland bölgesinden İsveç coğrafyasına göç eden şamanik lider bir hükümdar olarak betimlenir (Çayır, 2023). Benzer şekilde Fredegar Kroniği (660), Franklar ile Türklerin Troya kökenli kardeş halklar olduğu inancını yaşatmıştır (Fredegar, 660). Ancak 1453 sonrasında Avrupa'da gelişen anti-Türk propaganda, bu ortak soy mitlerini tasfiye ederek Türk imgesini farklı bir çerçeveye oturtmuştur (Çayır, 2023).

ETNOLİNGUİSTİK VE KARŞILAŞTIRMALI DİL ANALİZİ
18. yüzyıldan itibaren İsveçli bilim insanları Sven Lagerbring ve Filip Johan von Strahlenberg, İsveççe ile Türkçe arasındaki yapısal ve sözcüksel paralellikleri belgelemişlerdir (Lagerbring, 1764; Strahlenberg, 1730). Lagerbring, İsveç dilindeki eklenme biçimlerinin Hint-Avrupa yapısından ziyade Bitişken (Agglutinative) nitelik taşıdığını savunarak bu durumun köklü temasların göstergesi olduğunu vurgulamıştır.

EPİGRAFİ, ŞAMANİK KOZMOLOJİ VE ÖLÜ KÜLTÜ
İskandinav coğrafyasındaki Runik (Futhark) yazıtları ile Orhun ve Yenisey alfabeleri arasındaki simgesel benzerlikler, Wilhelm Grimm ve Friedrich Max Müller gibi araştırmacılarca Avrasya ortak damga geleneğiyle ilişkilendirilmiştir (Grimm, 1828; Müller, 1861).

Bozkır kurgancı gömü biçimleri ile Kuzey Avrupa gemi/höyük mezarları (Haugr) arasındaki yapısallık da bu bağın maddi kültür boyutunu ortaya koymaktadır (Eliade, 2006).

İskandinav kozmolojisindeki dünya ağacı Yggdrasil ile Türk mitolojisindeki Dokuz Dallı Bay Terek; Odin'in haberci kuzgunları ile şamanik trans rehberleri aynı inanç altyapısının tezahürleridir (Roux, 2002).

SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Elde edilen antropolojik, linguistik ve epigrafik veriler bütüncül bir yaklaşımla değerlendirildiğinde; Türk ve İskandinav kültürleri arasındaki paralelliklerin tesadüfi benzerliklerin ötesinde köklü bir tarihsel etkileşim ağının sonucu olduğu anlaşılmaktadır. Paleolitik çağ petrogliflerinden Avrasya bozkır koridoru üzerinden İskandinavya’ya taşınan inanç motifleri, alfabe yapıları ve mitolojik anlatılar, Avrasya ile Kuzey Avrupa’nın ortak bir kültürel katmanı paylaştığını kanıtlamaktadır. Bu durum, Asya ile Avrupa tarih yazımındaki keskin ayrımların antropolojik veriler ışığında yeniden gözden geçirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır.

Bu çalışmanın hazırlanması sürecinde sağladığı değerli bilgiler, sunduğu özgün veriler ve analizlerime katkılarından dolayı Sn. Elias Leander Guse’ye içtenlikle teşekkür ederim.

KAYNAKÇA
Çayır, Ç. (2023). Zum Vergleich der alttürkischen und germanischen Schrift und Kultur. Journal of Turkish Studies (JOTS), 7(2), 420-443.
Demir, N. (2009). Türk Tarihinin ve Kültürünün Kaynağı Olarak Kaya Üzeri Resimler (Petroglifler) ve Yazılar. Zeitschrift für die Welt der Türken (ZfWT), 1(1), 5-19.
Eliade, M. (2006). Şamanizm: Arkait Esrime Teknikleri (Çev. İ. Birkan). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
Fredegar. (660). Chronicarum Libri IV. Monacensis Scriptores.
Grimm, W. (1828). Ueber deutsche Runen. Göttingen: In der Dieterichschen Buchhandlung.
Lagerbring, S. (1764). De usu antiqvae lingvae Svevo-Gothicae in illustranda lingua Svecana hodierna. Lund: University of Lund Press.
Müller, F. M. (1861). Lectures on the Science of Language. London: Longmans, Green, and Co.
Özgül, O. (2014). Türk Dünyası Geçmişi, Bugünü ve Gelecek. Düşünce Dünyasında Türkiz, (24), 47-58.
Roux, J. P. (2002). Türklerin ve Moğolların Eski Dini (Çev. A. Kazancıgil). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Strahlenberg, F. J. von. (1730). Das Nord- und Ostliche Theil von Europa und Asia. Stockholm.
Sturluson, S. (2005). The Prose Edda: Norse Mythology (Trans. J. Byock). London: Penguin Classics.