Yaşar Kemal

GİRİŞ

Yaşar Kemal’i yalnızca roman yazan bir edebiyatçı olarak ele almak eksik kalır. O, Anadolu insanının

acısını, yoksulluğunu, haksızlığa karşı başkaldırısını, doğayla kurduğu ilişkiyi ve insanın özgür yaşama

arzusunu edebiyatın merkezine yerleştirmiş bir yazardır.

Onu anlamak için üç temel sorunun peşinden gitmek gerekir: Nasıl bir hayat yaşadı? Eserlerinde ne

anlatmak istedi? İnsanlığa ve edebiyata nasıl bir düşünce mirası bıraktı?

1. YAŞAMI: ACININ İÇİNDEN DOĞAN BİR ANLATICI

Asıl adı: Kemal Sadık Gökçeli

Doğum yeri: Hemite (bugünkü Gökçedam), Osmaniye/ o dönem Adana 

Ölümü: 28 Şubat 2015, İstanbul

Mesleği: Romancı, gazeteci, öykücü ve folklor derlemecisi.

Doğum tarihi konusunda kaynaklarda farklılık vardır. Bazı kaynaklar 1923, bazıları 1926 yılını

vermektedir. Bu nedenle doğum yılı, kullanılan biyografik kaynağa göre belirtilmelidir.

Çocukluğu ve yaşadığı travmalar

Yaşar Kemal’in ailesi, Van bölgesindeki Rus işgali nedeniyle göç ederek Çukurova’ya yerleşmişti.

Çocukluğu yoksulluk ve köy hayatının zorlukları içinde geçti. Henüz küçük yaşta geçirdiği bir kaza

sonucunda bir gözünü kaybetti. Ardından babasının öldürülmesine tanıklık etti. Bu olayın ardından bir

süre kekemelik yaşadı.

Yaşar Kemal’in edebiyatında acı, yalnızca bireysel bir duygu değildir. Acı; yoksulluğun, adaletsizliğin,

korkunun ve toplumsal baskının insanın hayatına nasıl yerleştiğini anlatır. Çocukluk deneyimleri,

eserlerini doğrudan otobiyografik hâle getirmez; ancak insanın çaresizliğini ve korkusunu anlatma

biçimini anlamak için önemli bir arka plan oluşturur.

Gençliği ve yazarlığa geçişi

Yaşar Kemal’in hayatında iki önemli kaynak vardır: halk kültürü (ağıtlar, türküler, destanlar, masallar

ve halk hikâyeleri) ve Çukurova’nın gündelik hayatı (köylüler, ırgatlar, ağalar, yoksullar ve doğayla

mücadele eden insanlar).

Çeşitli işlerde çalıştı; tarım işçiliği yaptı, ırgat kâtipliği yaptı, arzuhalcilikle uğraştı ve kütüphanede

çalıştı. 1940’lı yıllarda Çukurova’yı dolaşarak halk edebiyatı ürünleri derledi. İlk kitabı Ağıtlar, 1943’te

yayımlandı.

1951’de İstanbul’a giderek Cumhuriyet gazetesinde röportaj yazarlığı yaptı. Anadolu’nun toplumsal

sorunlarını gazetecilik yoluyla da anlattı. 1955’te yayımlanan İnce Memed, onu Türkiye’de ve dünya

edebiyatında tanınan bir yazar hâline getirdi.

Siyasi düşüncesi ve toplumsal mücadelesi

Yaşar Kemal’in edebiyatı ile siyasi ve toplumsal düşüncesi birbirinden ayrı değerlendirilemez. Ezilen

insanların yanında durdu; ifade özgürlüğünü, kültürel çeşitliliği ve insan haklarını savundu. Türkiye

İşçi Partisi’nde görev aldı; düşünceleri ve yazıları nedeniyle çeşitli dönemlerde yargılandı.

1997’de Alman Kitapçılar Birliği Barış Ödülü’nü kazandı. 1984’te Fransa’nın Légion d’honneur

nişanına layık görüldü. Nobel Edebiyat Ödülü’ne aday gösterildiği belirtilse de ödülü kazanmadı.

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 22. YAŞAR KEMAL’İN EDEBİYAT ANLAYIŞI

A. Doğa bir dekor değil, yaşayan bir karakterdir

Romanlarında dağlar, nehirler, ovalar, kuşlar, ağaçlar ve rüzgâr yalnızca mekânı tarif etmek için

kullanılmaz. Doğa, insanın ruh hâliyle birlikte hareket eder. Bir insanın korkusu bazen kuruyan bir

toprakla, umudu bazen yeniden yeşeren bir ağaçla anlatılır.

B. Başkaldırı ve adalet

Yaşar Kemal’in dünyasında en önemli çatışmalardan biri güçlü ile güçsüz arasındadır: ağa ile köylü,

ezen ile ezilen, korkutan ile korkan. Başkaldırı yalnızca silahlı mücadele değildir; haksızlığa itiraz

etmek ve onurunu korumak da başkaldırıdır.

C. İnsan psikolojisi ve korku

Özellikle Dağın Öte Yüzü üçlemesinde korkunun insanı ve toplumu nasıl değiştirdiği anlatılır. Korku

zamanla insanların düşüncelerini, ilişkilerini ve kararlarını yönetmeye başlar. Toplum, gerçeğin

kendisinden çok söylentilere ve kendi yarattığı korkulara inanabilir.

D. Sözlü kültür ve destansı anlatım

Yaşar Kemal, Homeros’un destanlarından, Anadolu halk hikâyelerinden, ağıtlardan ve türkülerden

beslenir. Bu nedenle romanlarında destansı bir hava vardır; karakterler bazen halk hafızasında

yaşayan efsane kahramanlarına dönüşür.

E. İnsan ve özgürlük

Eserlerinde özgürlük yalnızca siyasi bir kavram değildir. İnsanın kendi hayatına karar verebilmesi,

korkmadan yaşayabilmesi, sevdiğini seçebilmesi ve onurunu koruyabilmesidir.

3. ÖNEMLİ KİTAPLARININ AYRINTILI ANALİZİ

İnce Memed (1955)

Ana temalar: Adalet, zulüm, özgürlük, başkaldırı ve cesaret.

Karakterler / merkezî mesele: İnce Memed, Abdi Ağa ve Hatçe.

Konusu: Yoksul köylü Memed, Abdi Ağa’nın baskısı altında yaşayan bir köyde büyür. Ağa, köylülerin

emeğini ve hayatını kontrol eder. Memed bu düzene karşı çıkar; zamanla eşkıyalığa yönelir ve halkın

gözünde bir direniş sembolüne dönüşür.

Derinlemesine analiz: İnce Memed’i yalnızca bir eşkıya hikâyesi olarak okumak yanlıştır. Memed’in

mücadelesi Abdi Ağa’nın şahsına karşı değil, insanı köleleştiren düzene karşıdır. Abdi Ağa, gücün

denetimsiz kullanımını; Memed ise haksızlığa boyun eğmeme arzusunu temsil eder.

Düşünsel soru: Bir insanı suçlu yapan yalnızca yaptığı eylem midir, yoksa onu o eyleme sürükleyen

toplumsal düzen de sorumluluk taşır mı?

Çıkarım: İnce Memed, adaletin olmadığı yerde insanların adaleti kendi elleriyle aramaya başlamasının

trajedisidir. Romanın gücü, başkaldırının hangi koşullarda doğduğunu göstermesidir.

Teneke

Ana temalar: Bürokrasi, çıkar ilişkileri, yoksulluk, çevre ve adalet.

Karakterler / merkezî mesele: Çeltik üretimi ve köylülerin uğradığı haksızlıklar.

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 3Konusu: Çukurova’da çeltik üretimi sırasında ortaya çıkan toplumsal çatışmalar anlatılır. Üretimden

kazanç sağlayan güçlü kesimlerle bu faaliyetin sonuçlarına katlanmak zorunda kalan köylüler karşı

karşıya gelir.

Derinlemesine analiz: Yaşar Kemal, bireysel bir kötü karakterden çok, çıkar ilişkileriyle işleyen bir

sistemi eleştirir. Bürokrasi adaleti sağlayabilecek bir araçken güçlülerin çıkarlarını koruyan bir yapıya

dönüşebilir.

Düşünsel soru: İyi niyetli bir insanın tek başına adaleti sağlaması, bozulmuş bir düzen içerisinde

neden bu kadar zordur?

Çıkarım: Teneke, yalnızca köylünün hikâyesi değil; kamu gücünün kimin için kullanıldığına dair bir

sorgulamadır.

Ortadirek (1960)

Ana temalar: Yoksulluk, göç, emek ve dayanma gücü.

Karakterler / merkezî mesele: Meryemce, Ali ve Elif.

Konusu: Toroslar’daki köylülerin Çukurova’ya çalışmaya gitmek için çıktıkları zorlu yolculuk anlatılır.

Bu yolculuk yalnızca fiziksel bir göç değil, yoksul insanın hayatta kalma mücadelesidir.

Derinlemesine analiz: Yol, romanın önemli sembollerindendir. İnsanlar yürür, yorulur, düşer ve

yeniden kalkar; çünkü geride bırakabilecekleri güvenli bir hayatları yoktur. Meryemce’nin inadı,

geçmişi ve gururu, insanın yaşlanmasına rağmen iradesini koruyabileceğini gösterir.

Düşünsel soru: İnsan, gündelik hayatın küçük ve yorucu mücadeleleri içinde nasıl ayakta kalır?

Çıkarım: Ortadirek, yaşam mücadelesini büyük kahramanlıklar üzerinden değil, gündelik hayatta

verilen küçük mücadeleler üzerinden anlatır.

Yer Demir Gök Bakır (1963)

Ana temalar: Korku, inanç, çaresizlik, söylenti ve umut.

Karakterler / merkezî mesele: Taşbaş.

Konusu: Yoksulluk ve çaresizlik içindeki köylüler, kendilerini kurtaracak bir güç aramaya başlar.

Taşbaş’ın çevresinde gelişen olaylar, köylülerin onu olağanüstü bir kişilik olarak görmelerine kadar

ilerler.

Derinlemesine analiz: İnsan bazen gerçeklerle yaşamak yerine inanmak istediği şeylere tutunur.

Taşbaş’ın çevresinde oluşan efsane, köylülerin çaresizliğinin ve umut arayışının ürünüdür.

Düşünsel soru: İnsan çaresiz kaldığında neden bir kurtarıcıya ihtiyaç duyar; hatta bazen onu kendisi

yaratır?

Çıkarım: İnsan çaresiz kaldığında yalnızca bir kurtarıcı aramaz; bazen kurtarıcıyı kendisi yaratır.

Ölmez Otu (1968)

Ana temalar: İktidar, korku, toplumsal baskı ve insanın değişimi.

Karakterler / merkezî mesele: Dağın Öte Yüzü üçlemesinin son halkası.

Konusu: Önceki romanda doğan efsane, bu kez toplumun ilişkilerini ve bireylerin davranışlarını

belirleyen bir güce dönüşür.

Derinlemesine analiz: Korku ve toplumsal beklentiler, insanın kendisini algılayışını ve davranışlarını

etkiler. Başkalarının yüklediği kimlik, kişinin kendi gerçeğinin önüne geçebilir.

Düşünsel soru: Bir insan, başkalarının ona yüklediği kimliğin altında ne kadar süre yaşayabilir?

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 4Çıkarım: İnsan bazen kendi gerçeğini yaşamaktan vazgeçip toplumun kendisinden beklediği kişiye

dönüşür.

Ağrıdağı Efsanesi (1970)

Ana temalar: Aşk, onur, gelenek, özgürlük ve iktidar.

Karakterler / merkezî mesele: Ahmet ve Gülbahar.

Konusu: Ahmet’in atı, Ağrı Dağı eteklerinde yaşayan Mahmut Han’ın kapısına gelir. Atın sahibine iade

edilmesi meselesi, onur ve iktidar çatışmasına dönüşür. Ahmet ve Gülbahar’ın aşkı da bu çatışmanın

içinde gelişir.

Derinlemesine analiz: At, gelenek, onur ve toplumsal hafızanın sembolüdür. Mahmut Han’ın iktidarı ile

halkın geleneksel değerleri karşı karşıya gelir. Aşk ise baskı ortamında özgürlüğün başka bir biçimine

dönüşür.

Düşünsel soru: İnsanın onuru ve aşkı, iktidarın emirlerinden daha değerli olabilir mi?

Çıkarım: Yaşar Kemal, insanın onurunu ve aşkını iktidarın emirlerinden daha değerli bir yere koyar.

Binboğalar Efsanesi (1971)

Ana temalar: Göçebelik, kültürel kimlik, gelenek, değişim ve kayboluş.

Karakterler / merkezî mesele: Yerleşik hayata geçiş baskısıyla karşılaşan Türkmenler.

Konusu: Roman, yerleşik hayata geçiş baskısıyla karşılaşan Türkmenlerin yaşamını ele alır. Mesele

yalnızca toprak değil, bir yaşam biçiminin, kültürün ve hafızanın kaybolma tehlikesidir.

Derinlemesine analiz: İnsanların yaşadıkları coğrafyadan koparılması, geçmişleriyle olan bağlarını da

zedeler. Kültür, yalnızca hatırlanan bir geçmiş değil, yaşanabilen bir dünyadır.

Düşünsel soru: Bir topluluğun kültürünü yaşatabilmesi için hangi koşullara ihtiyacı vardır?

Çıkarım: Bir kültürü yok etmek için insanlarını öldürmek gerekmez; yaşayabilecekleri dünyayı

ellerinden almak da yeterlidir.

Kuşlar da Gitti (1978)

Ana temalar: Şehirleşme, vicdan, doğanın yok oluşu ve geleneklerin kaybı.

Karakterler / merkezî mesele: İstanbul’da kuş yakalayıp satan çocuklar.

Konusu: Kuş yakalayıp satan çocukların hikâyesi üzerinden değişen şehir ve insan ilişkileri anlatılır.

Kuşlar, doğayla insan arasındaki ilişkinin sembolüdür.

Derinlemesine analiz: Şehir büyüdükçe doğa küçülür. İnsan kendi yaşamını kolaylaştırırken başka

canlıların yaşam alanlarını yok edebilir. Modernleşme, her zaman yalnızca ilerleme anlamına gelmez.

Düşünsel soru: İlerleme olarak gördüğümüz değişimler, hangi canlıların ve değerlerin kaybı pahasına

gerçekleşir?

Çıkarım: Bazen ilerleme dediğimiz şey, geri dönüşü olmayan bir kayıptır.

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 5Eser Temel mesele Temsil ettiği düşünce

İnce Memed Zulüm Başkaldırı

Teneke Çıkar düzeni Adalet

Ortadirek Yoksulluk Direnç

Yer Demir Gök Bakır Çaresizlik İnanç ve umut

Ölmez Otu Toplumsal baskı Kimlik

Ağrıdağı Efsanesi İktidar ve aşk Onur

Binboğalar Efsanesi Kültürel kayıp Hafıza

Kuşlar da Gitti Doğanın yok oluşu Vicdan

4. KİTAPLARIN ORTAK DÜŞÜNCE HARİTASI

Bu eserleri birlikte okuduğumuzda Yaşar Kemal’in aslında tek bir büyük meseleyi farklı yönlerden

anlattığını görürüz: İnsan, kendisine dayatılan hayatın içinde ne kadar özgür kalabilir?

5. YAŞAR KEMAL’E ATFEDİLEN SÖZLER VE

DÜŞÜNSEL YORUMLAR

Aşağıdaki sözler Yaşar Kemal’e atfedilen ve çeşitli söz derlemelerinde yayımlanan alıntılardır. Her

birinin ilk yayımlandığı eser veya söyleşi ayrıca doğrulanamadığından, doğrudan romanlarından

alınmış kesin alıntılar olarak değerlendirilmemelidir.

“İnsan, evrende gövdesi kadar değil, yüreği kadar yer kaplar.”

Çıkarım: İnsanın değerini fiziksel gücü, zenginliği veya toplumsal konumu değil; başkalarının

hayatında bıraktığı iz belirler.

“Hayat, umutsuzluktan umut yaratmaktır.”

Çıkarım: Umut, her şey yolundayken duyulan iyimserlik değildir. Asıl anlamını insanın çıkış yolu

göremediği zaman kazanır.

“Dünya da çok şey kolay da insan olmak zor.”

Çıkarım: İnsan olmak yalnızca yaşamak değildir. Vicdan sahibi olmak, başkasının acısını anlayabilmek

ve gücün karşısında eğilmemek gerekir.

“Dünya on binlerce çiçekli bir kültür bahçesidir.”

Çıkarım: Farklılık, toplumların zenginliğidir. Tek tipleştirme, insanlığın hafızasını ve güzelliğini azaltır.

“Düşünmek en küçük anlamda, var olmak demektir.”

Çıkarım: İnsan sorguladığı, düşündüğü ve kendi kararlarını verdiği ölçüde özgürleşir.

“Konuşan insan, öyle kolay kolay dertten ölmez.”

Çıkarım: İnsan acısını ifade edemediğinde yalnızlaşır. Duyguları dile getirmek, insanın kendisiyle ve

başkalarıyla bağ kurmasına yardım eder.

Bu sözlerden ortaya çıkan portre: Vicdan, cesaret ve umut. Başkasının acısını önemsemek, haksızlık

karşısında susmamak ve dünyanın değişebileceğine inanmayı sürdürmek.

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 6Sembol Edebî anlamı

Dağ Özgürlük, direnç, sığınak

At Onur, gelenek, bağımsızlık

Kuş Özgürlük, doğa, kaybolan güzellik

Yol Mücadele, yaşam, belirsizlik

Toprak Emek, aidiyet, geçim

Ağaç Hafıza, kökler, yaşam

Ağıt Toplumsal hafıza, kayıp, acı

Efsane Halkın umudu ve ortak hayal gücü

6. EDEBİYATINDAKİ SEMBOLLER

Yaşar Kemal’de doğa ile insan birbirinden ayrılmaz. Bir dağın yalnızlığıyla bir insanın yalnızlığı, bir

kuşun özgürlüğüyle bir insanın özgürlük arzusu aynı anlatı dünyasının parçalarıdır.

7. DÜNYA EDEBİYATINDAKİ YERİ

Yaşar Kemal’in edebî gücünü yalnızca Anadolu’yu anlatmasına bağlamak doğru olmaz. Onu evrensel

yapan, yerel bir insanın hikâyesinden bütün insanlığı ilgilendiren meseleler çıkarabilmesidir.

Homeros geleneği: Destansı anlatım, kahramanlık ve halk hafızası.

Toplumsal gerçekçilik: Yoksulluk, sömürü, eşitsizlik ve adaletsizlik.

Şiirsel doğa anlatımı: Doğanın insan ruhuyla bütünleşmesi.

Eserleri çok sayıda dile çevrilmiş ve uluslararası edebiyat çevrelerinde büyük ilgi görmüştür. Nobel’e

aday gösterildiği belirtilse de Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmamıştır.

8. YAŞAR KEMAL OKUMAK İÇİN ÖNERİLEN SIRA

Sıra Kitap Okuma amacı

1 İnce Memed Zulüm ve başkaldırı

2 Teneke Adalet ve bürokrasi

3 Ortadirek Yoksulluk ve direnç

4 Yer Demir Gök Bakır Korku ve inanç

5 Ölmez Otu Toplumsal baskı ve kimlik

6 Ağrıdağı Efsanesi Aşk, gelenek ve onur

7 Binboğalar Efsanesi Kültür ve kimlik

8 Kuşlar da Gitti Doğa ve vicdan

YAŞAR KEMAL • EDEBİYAT VE DÜŞÜNCE İNCELEMESİ 79. SON DEĞERLENDİRME: YAŞAR KEMAL BİZE NE

ANLATIYOR?

Yaşar Kemal’i okurken oluşan en güçlü düşünce şudur: İnsan bazen yoksulluğa alışabilir, acıya

alışabilir, hatta zulmün içinde yaşamayı öğrenebilir. Fakat insanın özgürlüğünü elinden aldığınızda

yalnızca yaşamını değil, insanlığını da tehdit etmiş olursunuz.

Yaşar Kemal’in kahramanları kusursuz insanlar değildir. Korkarlar, yanılırlar, çaresiz kalırlar, bazen

birbirlerine zarar verirler. Fakat onları önemli yapan şey, bütün bu eksikliklerine rağmen yaşamaya,

sevmeye ve direnmeye devam etmeleridir.

Onun edebiyatının üç temel düşüncesi şöyle özetlenebilir:

• İnsan, onurunu koruyabilmelidir.

• Doğa, insanın mülkü değil, ortak yaşam alanıdır.

• Hiçbir güç, bir insanın özgürlük arzusundan daha büyük olmamalıdır.

Yaşar Kemal’in asıl başarısı, Çukurova’daki bir köylünün hikâyesini anlatırken dünyanın herhangi bir

yerindeki ezilen insanın hikâyesini de anlatabilmesidir.