Taze Bir Bilinç Doğuyor!

Bugün içinde yaşadığımız çağ, bilginin çoğaldığı ama hakikatin bulanıklaştığı bir çağdır. Herkes konuşuyor, herkes yorum yapıyor, herkes anlatıyor; fakat bu gürültünün içinde hakikate ulaşmak giderek zorlaşıyor. Bunun temel nedeni bilginin yokluğu değil, doğru bilginin ya dolaşıma girmemesi ya da erişiminin sınırlı kalmasıdır. Akademik çevreler bilgiyi üretmekte başarılı olabilir; ancak bu bilginin toplumla buluşmadığı her durumda ortaya ciddi bir boşluk çıkar. Ve hiçbir boşluk uzun süre boş kalmaz.

Bugün özellikle tarih tartışmalarının sertleşmesi, yüzeyselleşmesi ve kutuplaşması tesadüf değildir. Toplumun büyük bir kısmı birincil kaynaklara doğrudan ulaşamamakta, bu nedenle ikinci el anlatılar üzerinden düşünmeye zorlanmaktadır. Devlet arşivleri teknik olarak kapalı değildir; ancak erişimin belirli prosedürlere bağlı olması, bu belgeleri pratikte sınırlı bir çevrenin kullanımına bırakmaktadır. Oysa arşivler yalnızca akademik çevrelerin değil, bir milletin ortak hafızasıdır. Bu hafızaya doğrudan temas edemeyen bir toplum, geçmişini başkalarının yorumları üzerinden öğrenmeye mahkûm kalır.

Bu noktada iki büyük sorun iç içe geçmektedir. Bir yanda bilgiyi üreten fakat onu topluma ulaştırma sorumluluğunu yeterince üstlenmeyen akademik sessizlik; diğer yanda ise belgeleri görmeden, bağlamını anlamadan ya da zaman zaman çarpıtarak konuşan bir anlatı düzeni. Bu iki uç birleştiğinde ortaya çıkan tablo açıktır: toplum ya eksik bilgiyle ya da yanlış bilgiyle baş başa kalır. Üstelik bu durum bireysel hatalardan çok, yapısal bir kopuşun sonucudur.

Oysa mesele yalnızca erişim değildir. Aynı zamanda sorumluluktur. Çünkü bir belgenin hiç görülmemesi kadar, bağlamından koparılarak sunulması da tehlikelidir. Bugün bazı “araştırmacı” kimliklerinin belgeleri eksik veya yönlendirilmiş şekilde kullanarak toplum üzerinde etkili olabildiği görülmektedir. Bu durum, bilginin yalnızca ulaşılmaz değil; aynı zamanda güvensiz hâle gelmesine yol açar. Dolayısıyla sorun çift yönlüdür: bilgi hem yeterince açık değildir hem de yeterince sorumlu kullanılmamaktadır.

İşte tam bu noktada yeni bir bilinç doğmaktadır. Bu bilinç, hem akademik sessizliği hem de sorumsuz bilgi kullanımını aynı anda reddeder. Bilgiyi saklamayı da çarpıtmayı da kabul etmez. Çünkü bilgi, bir ayrıcalık değil; doğrudan bir sorumluluktur. Bu sorumluluk ise iki temel ilke üzerine kuruludur: erişilebilirlik ve dürüstlük. Bilgi ulaşılabilir olmalıdır; ancak aynı zamanda doğru, bütünlüklü ve bağlamı korunarak aktarılmalıdır.

Bu yaklaşım, bireysel bir tepkinin ötesine geçmektedir. Artık dağınık eleştirilerden ziyade, kendi dilini oluşturan, sınırlarını çizen ve giderek belirginleşen bir düşünce çizgisi ortaya çıkmaktadır. Bu çizgi, entelektüelin rolünü yeniden tanımlar: Entelektüel, yalnızca bilen kişi değildir; bildiğini toplum için açık, anlaşılır ve cesur bir şekilde ifade edebilen kişidir. Sessizlik demek, sorumluluğun terk edilmesi demektir.

Sonuç olarak mesele yalnızca arşivlerin halka açılması ya da akademisyenlerin konuşması değildir. Mesele, bilginin üretiminden kullanımına kadar uzanan bütün sürecin yeniden düşünülmesidir. Devletin şeffaflık politikalarını genişletmesi, akademik çevrelerin toplumla daha güçlü bağ kurması ve bilgi üreten herkesin etik sorumluluk bilinciyle hareket etmesi artık bir tercih değil, zorunluluktur.

Ayrıca, arşivler yalnızca tarihsel araştırmaların yürütüldüğü teknik alanlar olmamalıdır, doğrudan toplumun ortak hafızasını oluşturan kamusal kaynak olmalıdır. Toplumu doğrudan ilgilendiren nitelikteki belgelerin, yalnızca sınırlı uzman çevrelerin erişimine bırakılması, kamusal bilginin doğasıyla bağdaşmayan bir durum ortaya çıkarabilmektedir. Bu nedenle arşiv politikalarının temel yönelimi, kamu yararı ve şeffaflık ilkeleri doğrultusunda yeniden değerlendirilmelidir.

Toplumun kendi tarihine ilişkin temel bilgilere doğrudan erişebilmesi, demokratik bir beklentidir. Kamusal nitelik taşıyan bilgilerin, aracı yorumlara bağımlı olmaksızın toplum tarafından doğrudan öğrenilebilmesi, tarih bilincinin sağlıklı biçimde oluşmasının da ön koşuludur. Bu nedenle arşivlerin, toplumsal beklentiyi karşılayacak ölçüde erişilebilir olması; bilginin yalnızca korunmasını değil, aynı zamanda kamusal dolaşıma adil ve dengeli biçimde açılmasını da zorunlu kılar.
 
Şu gerçek inkâr edilemez:
Hakikat kendiliğinden yayılmaz. Onu görünür kılan, erişilebilir hâle getiren ve sorumluluğunu üstlenen bir irade gerekir.

Bu bir görüş değildir.
Bu bir eleştiri değildir.
Bu, giderek belirginleşen bir düşünce disiplininin doğuşudur.

Ve her doğan şey gibi, bu da artık kendi adıyla anılacaktır.