Döngüselliği fark etmek ve yas'lanmak üzerine

Yas ve umut; çoğu zaman birbirinin karşısında konumlandırılan, birinin geçmiş diğerinin ise geleceğe ait olduğu düşünülen iki zıt kavram mıdır? Ben bu soruya hayır cevabını vermekten çekinmiyorum. Birinde kaybedilenin, birinde ise henüz gerçekleşmemiş olanın ağırlığı var.

Yakın sayılabilecek bir zamanda, babamı kaybettim. Yazımda, kaybın bana hissettirdiklerinden veya hayatımda yarattığı değişimlerden bahsetmeyeceğim. Bunun yerine, hayatında sevdiği birisini kaybetmekle sınanmış insanların arasında, birbirlerini hiç tanımasalar dahi, bir tür ortak bir dil oluştuğuna inanıyorum. Bu dilin kelimelerini tam olarak bilmiyorum; belki de henüz bir adı yok veya herkesin kişisel manifesto niyetiyle gerçekleştirdiği bir metot ama ben ona yas'lanmak diyorum.

Elbette yasın sadece ölüm sonrası bir gereklilik olarak adlandırılması da haksızlık olur. İnsan; bir ilişki bitimi veya köklü herhangi bir değişimden sonra, o zamanki kimliğine dair duyduğu özlemden dolayı da bir yas süreci kesinlikle yaşayabilir. Çünkü aslında kaybedilenin ardından yalnızca onun yokluğuyla değil, onun hayatımızda var olduğu zamandaki kendimizle de ilişki kurmaya devam ediyoruz.

Zamanın geometrisi sandığımız kadar basit olmayabilir.

Bazen bir anıya, bazen bir insana, bazen geçmişteki benliğimize, bazen de henüz nasıl tanımlayacağımızı bilmediğimiz bir duyguya yaslanıyoruz. Yas'lanmak benim için tüm bu duyguların karıştığı bir yerde başlıyor. Belki de hayatı artık, sadece başlangıçlar ve bitişler üzerinden anlamlandırmakta zorlanıyorum. Doğumla başlayıp ölümle sonlanan bir çizginin, insanın yaşadıklarını açıklamakta yetersiz olduğunu düşünüyorum. Hiçbir deneyim kendi içinde bütünüyle başlayıp bitmiyor. Geçmişte yaşanan bir deneyim yıllar sonra vereceğimiz herhangi bir kararda, bir ilişkinin sonu başka bir ilişkinin başlangıcında veya bir kayıp başka bir kimliğin inşasında varlığını sürdürebiliyor.

Dolayısıyla, hayatın düz bir çizgiden ziyade, birbirine sonsuz bağlanan süreçlerden oluştuğuna inanmaya başladım. Bunu yalnızca edebi sayılabilecek bir metafor olarak söylemiyorum. İnsan hayatındaki olayların birbirinden bağımsız, keskin başlangıç ve bitişlerle ilerlemediğine; her deneyimin kendisinden öncekiyle ve sonrasıyla bir ilişki içinde var olduğuna dair bir düşünceden söz ediyorum. Belki de döngüsellik tam olarak böyle bir yerden başlıyor: Bir şeylerin sona ermesi, onunla kurduğumuz bağın da sona erdiği anlamına gelmiyor. Bazı şeyler hayatımızdan çıkıyor ama farklı versiyonlarıyla hayatımızdaki yerleri değişerek var olmaya devam ediyor.

Tabii ki tüm bu farkındalıkların sonrasında sorulabilecek sorular ortaya çıkıyor. Bir şeyin, hayatımızdaki yerinin değişmesi ne anlama geliyor? Bir deneyim sona erdiğinde, onunla kurduğumuz bağın da bitmesi gerektiğini kabul etmek zorunda mıyız? Ya da insan, geçmişte yaşadığı deneyimleri zaman içerisinde yeniden mi tanımlıyor? Yani kişisel perspektif gibi bir olguya bağlayabilir miyiz?

Bu düşünceleri kayıp üzerinden ele aldığımda yasın neden yalnızca kaybedilen kişiye duyulan yoğun özlemden ibaret olmadığını biraz daha iyi anlıyorum. Birinin hayatımızdan fiziken çıkmasıyla birlikte, onunla paylaştığımız zaman da bizim için başka bir anlam kazanıyor. Birlikte yaşadığımız sıradan anlar, yaşarken farkında olmadığımız alışkanlıklar, geleceğe dair kurduğumuz beklentiler; hepsi geriye dönüp baktığımızda farklı bir yere yerleşiyor. Ve dolayısıyla, kaybedilenin yokluğu ile geride bıraktığı varlık, birbirini dışlayan iki ayrı gerçeklik olmaktan çıkıyor.

Belki de yaşamı, keskin başlangıç ve bitişi belli doğrusal bir çizgi olarak düşünmekteki en büyük yanılgımız, geride bıraktığımız şeylerin artık bizimle olmadığını varsaymak. İnsan geçmişinden bütünüyle ayrışarak yaşayamıyor, bazen çoktan değiştiğini düşündüğü bir duyguyla yeniden karşılaşıyor. Fakat bu karşılaşmaların hiçbirinde başlangıçtaki kişi olarak kalmıyor.

Bu yüzden döngüsellik fikrini, aynı noktalara tekrar tekrar dönmekten ziyade, birbirinin içine geçmiş zamanlar ve deneyimler olarak düşünüyorum. Hiçbir şey bütünüyle geride kalmıyor; yalnızca bizim hayatımızdaki yeri değişiyor.

Elbette bu her zaman kolay veya güzel bir dönüşüm olmak zorunda değil. Bazı şeyler insanın hayatında bir boşluk bırakır ve o boşluk her zaman başka bir şeyle veya biriyle dolmaz. Ancak bu noktada her şey boşluğun varlığını kabul etmekle başlıyor. Bir kaybı, hayatımızın değişmez bir parçası olarak kabul etmek ve onunla yaşamayı öğrenmekle, hayatımızın geri kalanının bu kayıptan ibaret olduğu yanılgısına düşmemenin gerekliliğine inanıyorum.

En başta sorduğum üzere, yasın içindeyken mi yoksa umut içindeyken mi en çok varız?
Buradaki yanılgı, insanın aynı anda yalnızca tek bir duygunun içinde bulunabileceğini düşünmektir. Yas ve umut birbirinin karşıtı değil, birinin varlığı diğerinin yokluğunu gerektirmiyor. Buna rağmen gündelik dilde çoğu zaman birbirini takip eden aşamalar olarak konumlandırdığımızı düşünüyorum. Önce kayıp, ardından kabullenme, sonrasında iyileşme ve nihayetinde yeniden umut etme. Sanki, insanın duygu dünyası, tamamlanması gereken süreçler dizisinden ibaretmiş gibi. Halbuki düzen zannettiğimiz bu sıralama, duyguların karmaşıklığını açıklamakta yetersiz kalıyor.

Neden her şeyin bir sonuca ihtiyacı var?

Yasın ve yas'lanmanın en az konuşulan taraflarından biri, yalnızca bireysel bir deneyim olmaktan çıkarılıp toplumsal bir beklentiye dönüştürülmesi. Kesin kaideler varmış gibi hissedip, bir kaybın ardından ne kadar üzülmenin normal olduğu, ne zaman hayata dönülmesi gerektiği veya hangi noktada artık geçmişe bakmayı bırakmanın beklendiği gibi görünmez ölçütler bulunuyor. İnsanın kayıpla kurduğu ilişkinin kendisine ait olması gerektiğini söylerken, bir yandan da aynı zamanda bu ilişkinin nasıl yaşanması gerektiğine dair ortak bir çerçeve oluşturuyoruz. Bu çelişki üzerine düşünmeye değer.

Her deneyimin olumlu bir dönüşüme hizmet etmesi gerektiği fikrinin de benzer bir beklentinin ürünü olduğunu düşünüyorum. Şahsi bir yerden safsata olarak nitelendirdiğim kişisel gelişim anlatılarının neredeyse tamamında, yaşanan zorlukların eninde sonunda bir kazanıma dönüşmesi gerektiği fikri, bizi kocaman bir duygusal baskının içine çekebiliyor. Kaybetmek öğretir, kırılmak güçlendirir, değişim geliştirir. Ancak bu yaklaşım, insanın bütün deneyimlerine sürekli bir verimlilik ve kazanım perspektifinden bakmasına sebep olmuyor mu? Her acıdan bir ders çıkarmak, her kaybı bir fırsat olarak görmek veya yaşananları anlamlı bir hikayeye dönüştürmek zorunda değiliz. Bazı deneyimlerin, bitişlerin veya kayıpların açıklanabilir bir karşılığı bulunmayabilir. Her şeyin bir anlamı olması gerektiği düşüncesinden vazgeçmek de belki başlı başına bir kabulleniş biçimidir.

Fakat, geçmişe yüklediğimiz anlam onunla birlikte değişir.

Bu noktada kişisel bakış açısının önem kazandığını düşünüyorum. Hafıza, yaşananları olduğu gibi muhafaza eden bir arşivden ibaret değil. Bugünkü kimliğimiz, bilgimiz ve deneyimlerimiz geçmişteki olayları değerlendirme biçimimizi de kesinlikle etkiliyor. Anın içindeyken bize sıradan gelen zaman dilimleri, koşullar değiştiğinde hayatımızın en kıymetli hatıralarından birine dönüşebiliyor. Ve tüm bunlardan yola çıkarak, geçmiş geride bırakılmış olmaktan çıkıp bugünle kurduğumuz ve yeniden yorumladığımız bir alan olabiliyor.

Umut ve iyimserliğin kesişim kümesi

Umudu yalnızca gelecekte güzel şeylerin gerçekleşeceğine dair bir beklenti olarak tanımlamak bana artık yeterli gelmiyor. Bu tanım, umudu bir tür iyimserlik zorunluluğuna dönüştürüyor. Halbuki, bu zorunluluğu reddederek umudun tanımını; her şeyin iyi olacağına inanmak değil de, belirsizliğe rağmen geleceğe dair düşünmeye devam edebilmek olarak değiştirebiliriz. Henüz karşılaşılmamış ihtimallere kendini kapatmamak da umudun bir parçası olabilir. Bu nedenle yasın varlığı ve yas'lanma ihtiyacı, umudun önünde bir engel oluşturmadığı gibi umudun varlığı da yasın geçersizleşmesini gerektirmiyor.

Belki de yaşamı anlamdırırken ihtiyaç duyduğumuz şey, her deneyime başlangıç ve bitiş noktası atamak yerine, aralarındaki döngüselliği fark edebilmektir. Bunu bir teselli biçimi olarak söylemekten kaçınırım ancak insan doğasına özgü güdüsel bir kabul olarak düşünüyorum. Çünkü yaşam, her zaman tamamlanmış hikayelerden oluşmuyor. Bütün bu belirsizliklere rağmen devam ediyor.

Babacım, iyi ki vardın. Peyk'i çok severdin.

(bu yazı, bilimsel bir gerçeklik iddiası taşımadığı gibi, herhangi bir bilimsel yetkinlik sahibi tarafından da yazılmamıştır. şahsidir.)