David Graeber’in entelektüel mirası, modern dünyanın kendisini “doğal”, “kaçınılmaz” ve “alternatifsiz” olarak sunan temel anlatılarına yöneltilmiş kapsamlı bir itiraz olarak okunabilir. Devlet, piyasa, bürokrasi ve birey gibi modernitenin merkezî kurumları, Graeber’in düşüncesinde tarihsel zorunluluklar ya da evrimsel kazanımlar olmaktan ziyade, belirli iktidar ilişkilerinin ürünü olan kırılgan düzenlemeler olarak ele alınır. Onun antropolojik projesi, bu kurumların nasıl ortaya çıktığını göstermekle yetinmez; aynı zamanda, farklı biçimlerde örgütlenmiş insan toplumlarının varlığını görünür kılarak, bugünün siyasal ve ekonomik tahayyülünü genişletmeyi amaçlar.

Graeber için antropoloji, yalnızca “öteki” kültürleri inceleyen bir disiplin değildir. Aksine, insan olmanın mümkün tüm yollarını belgeleyen devasa bir tarihsel arşivdir. Bu arşiv, geçmişe dair masum bir merakın değil, geleceğe dair politik bir sorumluluğun kaynağıdır. İnsanların tarih boyunca defalarca farklı toplumsal düzenler kurmuş olması, mevcut sistemlerin ne doğal ne de kaçınılmaz olduğunu gösterir. Bu nedenle Graeber, ekonomik determinizmi ve teknolojik zorunluluk anlatılarını sistematik biçimde reddeder; insan eyleyiciliğini (agency), tarihin pasif bir sonucu değil, bizzat kurucu gücü olarak ele alır.

Graeber’in düşünsel evreni, birbirini tamamlayan üç ana eksende kristalleşir: ekonomik ilişkilerin ahlaki temelleri; politik iktidar, şiddet ve bürokrasinin doğası; ve insanlık tarihinin evrimci şemalardan arındırılarak yeniden yazılması.

 
Borç, Para ve Ekonomik İlişkilerin Ahlaki Zemini

Graeber’in en çok ses getiren eseri olan Borç: İlk 5000 Yıl, modern iktisadın kurucu mitlerini hedef alan radikal bir çalışmadır. Kitap, ekonomi ders kitaplarında neredeyse dogma haline gelmiş olan “takas miti”ni temelden sarsar. Bu mite göre insanlar önce doğrudan takas yapmış, ardından takasın pratik zorlukları nedeniyle parayı icat etmiş ve en son kredi sistemlerine geçmiştir. Graeber, tarihsel ve etnografik verilerin bu kronolojiyi doğrulamak bir yana, açıkça yalanladığını gösterir.

İnsanlık tarihinde ilk ortaya çıkan şey, nakit para değil, kredi ilişkileridir. Borçlar, veresiye defterleri, çeteleler ve sembolik değerler, yazının icadından önce bile mevcuttur. Madeni paranın yaygınlaşması ise, çoğu zaman barışçıl ticaretin değil, savaşın, askerî fetihlerin ve devlet inşasının sonucudur. Bu nedenle Graeber, piyasanın devletten bağımsız, kendiliğinden bir oluşum olduğu fikrini reddeder; aksine piyasanın, devlet şiddetinin yan ürünü olduğunu savunur.

Graeber, ekonomik ilişkileri üç temel ahlaki ilke üzerinden kavramsallaştırır. Bunlardan ilki, Temel Komünizmdir. Bu ilke, “herkesten yeteneğine göre, herkese ihtiyacına göre” mantığıyla işler. Aile içindeki ilişkiler, yakın dostluklar ya da bir felaket anında ortaya çıkan dayanışma pratikleri bu kapsamdadır. Bu ilişkilerde hesap tutulmaz; borç çıkarılmaz. Graeber’e göre, toplumun görünmez altyapısı tam olarak bu komünist etik üzerine kuruludur ve piyasa ilişkileri, bu zeminin üzerine sonradan eklenmiş yapılardır.

İkinci ilke Hiyerarşidir. Burada taraflar arasında kurumsallaşmış bir eşitsizlik vardır. Feodal bey ile köylü, ebeveyn ile çocuk ya da devlet ile yurttaş arasındaki ilişkiler bu kategoriye girer. Hiyerarşik borçlar genellikle karşılıklı değildir ve çoğu zaman ödenemez niteliktedir. Amaç, borcu kapatmak değil, itaati sürdürmektir.

Üçüncü ilke ise Değiş Tokuştur. Bu ilke, eşitler arasındaki ilişkileri düzenler. Piyasa mantığı burada devreye girer. Değiş tokuşun amacı, borcu kapatarak ilişkiyi sonlandırmaktır. Borç ödendiğinde taraflar birbirine karşı yükümlülükten kurtulur; bu da ilişkilerin soğuk ve mesafeli kalmasını sağlar.

Graeber’in “insan ekonomileri” ile “ticari ekonomiler” arasında yaptığı ayrım, modern krizin ahlaki boyutunu anlamak açısından merkezi önemdedir. İnsan ekonomilerinde para, insanları satın almak için değil; sosyal ilişkileri düzenlemek, onarmak ya da yeniden kurmak için kullanılır. Modern kapitalizm ise bu ahlaki yükümlülükleri soyut, matematiksel ve gayri şahsi ilişkilere indirger. Borç, bu indirgeme sürecinin en yıkıcı araçlarından biridir.

 
Bürokrasi, Yapısal Şiddet ve Hayal Gücünün Daralması

Graeber’in bürokrasi eleştirisi, modern sol düşüncede nadiren ele alınan bir alanı hedef alır. Kuralların Ütopyası ve Tersine Devrimler gibi eserlerinde, bürokrasinin yalnızca devlet dairelerine özgü bir olgu olmadığını; özel sektörden akademiye, gündelik hayatın en sıradan alanlarına kadar yayılan bir iktidar biçimi olduğunu gösterir.

Onun formüle ettiği “Liberalizmin Demir Yasası”, bu bağlamda çarpıcıdır: Devleti küçültme ve piyasayı serbestleştirme iddiasıyla yapılan her reform, paradoksal biçimde daha fazla kural, daha fazla evrak ve daha karmaşık bürokratik yapılar üretir.

Bu sürecin merkezinde yapısal şiddet yer alır. Graeber, eşitsiz güç ilişkilerinde ezilenlerin sürekli olarak üsttekileri anlamak zorunda kaldığını belirtir. Bu zorunluluğa “yorumlayıcı emek” adını verir. Alt konumdaki bireyler, hayatta kalabilmek için karşılarındaki otoritenin niyetlerini, duygularını ve beklentilerini sezmek zorundadır. Güç sahipleri ise anlamak zorunda değildir; çünkü anlamadıkları noktada başvurabilecekleri şiddet araçlarına sahiptirler. Şiddet, insanlara “anlamama lüksü” tanır.

Bürokrasi, bu yapısal şiddetin kurumsallaşmış biçimidir. Formlar, yönetmelikler ve algoritmalar, insan ilişkilerinin karmaşıklığını basitleştirirken, aynı zamanda düşünceyi köreltir. Graeber’in deyimiyle bunlar, **“hayal gücünün ölü bölgeleri”**dir. Modern kapitalizm, yalnızca maddi sömürüye değil, politik ve yaratıcı tahayyülün sistematik olarak bastırılmasına da dayanır.

 
Demokrasi, Anarşizm ve Prefigüratif Politika

Graeber, demokrasi kavramına da eleştirel yaklaşır. Demokrasi Projesi adlı eserinde, liberal demokrasilerin gerçekte ne kadar demokratik olduğunu sorgular. Amerikan Kurucu Babaları’nın demokrasiye duyduğu güvensizlik, Graeber’e göre tesadüf değildir. Onlar, halk katılımını sınırlayan ve mülkiyeti koruyan bir sistem tasarlamışlardır. “Demokrasi” kavramının olumlu bir anlama kavuşması ise, çok daha sonra, halk baskısını yatıştırma ihtiyacının sonucudur.

Graeber, anarşizmi bir ideolojik kimlikten ziyade, bir pratikler bütünü olarak tanımlar. Anarşizm, insanların devletten izin almadan, yatay ve hiyerarşik olmayan biçimlerde sorun çözme pratiğidir. Konsensüs süreçleri, meclisler ve doğrudan eylemler bu anlayışın merkezindedir. Oylama ise Graeber’e göre örtük bir şiddet biçimidir; çünkü kazanan ve kaybeden üretir.

Bu bağlamda prefigüratif politika, Graeber’in devrim anlayışının temelini oluşturur. Özgür bir toplum, devrim sonrasına ertelenmez; şimdiki ilişkilerde, örgütlenme biçimlerinde ve gündelik pratiklerde yaşatılır. Graeber, toplumsal hareketlerin başarılarını küçümseme eğilimini eleştirir ve umudu politik bir görev olarak görür. Her Şeyin Şafağı, Graeber’in düşünsel serüveninin doruk noktasıdır. Bu eser, insanlık tarihine dair evrimci şemaları reddeder ve insanların tarih boyunca bilinçli politik tercihler yaptığını savunur. Tarım, şehirler ve devlet arasında zorunlu bir ilişki yoktur; tarih, denemeler, geri dönüşler ve bilinçli reddiyelerle doludur.

Kitabın merkezinde yer alan üç temel özgürlük —yer değiştirme, itaat etmeme ve toplumsal ilişkileri yeniden düzenleme özgürlüğü— Graeber’in özgürlük anlayışını somutlaştırır. Modern krizin kaynağı, eşitsizliğin kökeni değil; bu özgürlüklerin yavaş yavaş kaybedilmesidir.

Antropoloji, Özgürlük ve Başka Türlü Bir Dünyanın İmkânı

David Graeber’in düşünsel mirası, tek tek teorilerden ya da disipliner katkılardan çok daha fazlasını ifade eder. Onun çalışmaları, modern dünyanın kendisini doğal, kaçınılmaz ve değiştirilemez olarak sunan anlatılarına yöneltilmiş kapsamlı bir itirazdır. Graeber’in asıl gücü, devleti, piyasayı, bürokrasiyi ya da demokrasiyi eleştirmesinden değil; bu kurumların arkasındaki sessiz kabulleri görünür kılmasından kaynaklanır. İnsan doğasının bencil olduğu, hiyerarşinin zorunlu olduğu ya da eşitsizliğin kaçınılmaz olduğu fikri, onun antropolojisinde tarihsel olarak çözülen varsayımlar haline gelir.

Bu yönüyle Graeber’in antropolojisi, geçmişi açıklamaktan çok bugünü sarsan bir işlev görür. Antropolojik bilgi, onun elinde rahatsız edici bir aynaya dönüşür: Bugünün kurumları, evrensel zorunluluklar değil, belirli tarihsel ve politik tercihlerin ürünüdür. Devletin ve piyasanın “doğal” kabul edilmesi, Graeber’e göre modern iktidarın en büyük ideolojik başarısıdır. Bu kabuller çözüldüğünde, başka toplumsal düzenlerin yalnızca hayal değil, tarihsel olarak mümkün olduğu da ortaya çıkar.

Borç, para ve ekonomi üzerine geliştirdiği analizler, bu sarsıntının en güçlü örneklerinden biridir. Borç: İlk 5000 Yıl, borcu teknik bir ekonomik ilişki olmaktan çıkarıp, itaat ve ahlaki baskı üreten tarihsel bir mekanizma olarak ele alır. Graeber’in gösterdiği şey şudur: Borç sistemi ne kadim bir zorunluluktur ne de değiştirilemez bir kaderdir. İnsan ekonomileri ile ticari ekonomiler arasındaki fark, piyasa ilişkilerinin insan ilişkilerinin yerini aldığında ortaya çıkan ahlaki tahribatı açık biçimde gözler önüne serer.

Bürokrasi ve yapısal şiddet üzerine düşünceleri ise Graeber’in en özgün katkıları arasında yer alır. Bürokrasi, onun yaklaşımında yalnızca verimsiz bir yönetim biçimi değil; hayal gücünü körelten ve şiddeti görünmez kılan bir iktidar düzenidir. “Yorumlayıcı emek” kavramı, eşitsiz ilişkilerde anlamak zorunda olanlarla, anlamama lüksüne sahip olanlar arasındaki farkı çarpıcı biçimde ortaya koyar. Şiddet, burada yalnızca fiziksel bir eylem değil; empati kurmaktan kaçınma ayrıcalığıdır.

Graeber’in demokrasi ve anarşizm anlayışı da bu çerçevede anlam kazanır. Demokrasi, onun için kurumsal bir rejimden çok, gündelik bir pratikler bütünüdür. Temsili sistemlerin sınırlarını teşhir ederken, doğrudan katılımı, yatay örgütlenmeyi ve konsensüsü öne çıkarır. Anarşizmi bir kimlik değil, bir eylem biçimi olarak tanımlaması, siyaseti devletten bağımsız düşünmenin yollarını açar.

Her Şeyin Şafağı ile birlikte Graeber’in düşüncesi, insanlık tarihine dair yerleşik anlatıları kökten sorgular. Bu eser, özgürlüğün tarih boyunca farklı biçimlerde yaşandığını ve modern dünyada büyük ölçüde unutulduğunu gösterir. Yer değiştirme, itaat etmeme ve toplumsal ilişkileri yeniden kurma özgürlükleri, Graeber’in düşüncesinde tarihsel birer gerçekliktir. Bu nedenle onun asıl sorusu, eşitsizliğin kökeni değil; insanların bu özgürlükleri ne zaman ve nasıl kaybettikleridir.

Sonuç olarak Graeber’in düşüncesi, bir “umut antropolojisi” olarak okunabilir. Bu umut, romantik bir iyimserlikten değil; tarihin sunduğu somut olasılıklardan beslenir. Dünya, her gün yeniden üretildiği için bu şekildedir ve kolektif olarak hareket edildiğinde farklı bir yöne evrilebilir. Graeber’in mirası, tamamlanmış bir sistem değil; düşünmeye, denemeye ve başka türlü bir dünyayı ciddiyetle hayal etmeye çağıran açık bir davettir. Özgürlük, onun gösterdiği gibi, uzak bir ideal değil; insanlığın defalarca kullandığı, kaybettiği ve yeniden hatırlayabileceği bir yetidir.

 

Kitaplar ve Kitap Bölümleri

Graeber, D. (2011). Debt: The First 5,000 Years. Melville House.
Graeber, D. (2013). The Democracy Project: A History, a Crisis, a Movement. Spiegel & Grau.
Graeber, D. (t.y.). Tersine Devrimler: Siyaset, Şiddet, Sanat ve Hayalgücü Üzerine Denemeler (A. Esen, Çev.). Everest Yayınları.
Graeber, D. (2024). The Ultimate Hidden Truth of the World (N. Dubrovsky, Ed.). Farrar, Straus and Giroux.
Graeber, D., & Wengrow, D. (2021). The Dawn of Everything: A New History of Humanity. Allen Lane.

Makaleler ve İncelemeler (Reviews)

Bain-Selbo, E. (2014). Deep in Debt: A Review of David Graeber’s Debt: The First 5,000 Years. Soundings: An Interdisciplinary Journal, 97(4), 491–508. 
Graeber, D. (1997). Manners, Deference, and Private Property in Early Modern Europe. Comparative Studies in Society and History, 39(4), 694–728.
Hann, C. (2012). [Review of the book Debt: The First 5,000 Years, by D. Graeber]. Comparative Studies in Society and History, 54(2), 447–449.
Hart, K. (2016). The anthropology of debt [Review of the books Gambling debt, Debt: the first 5,000 years, & Money from nothing]. The Journal of the Royal Anthropological Institute, 22(2), 415–421.
Zickgraf, J. (2012). [Review of the book Debt: The First 5,000 Years, by D. Graeber]. Zeitschrift für Ethnologie, 137(2), 276–279.