Uygarlığın Trajedisi: Bolluk Çağında Ruh Sağlığının İflası

     Dünyanın trajedisi; insanlık tarihinin refah seviyesi açısından en yüksek döneminde ruh sağlığı problemlerinin de en yüksek seviyeye çıkması. Bir yerde hata yaptık, insanı ıskaladık.

     Tarım devriminden bu yana insanlık tarihinin neredeyse tamamında nüfusun ezici çoğunluğu günümüz standartlarında "aşırı yoksulluk" içinde yaşıyordu. 1800'lerde Dünya nüfusunun yaklaşık %85-90’ı aşırı yoksulluk sınırının altındaydı. 1980'lerde Bu oran %40'lara geriledi. Günümüzde ise  Dünya Bankası ve Our World in Data verilerine göre küresel aşırı yoksulluk oranı %9-10 civarına düşmüştü. Aynı 3 dönem ortalama yaşam süresi açısından karşılaştırıldığında ise ortalama yaşam süresi 30-35 yıldan 73 yıla kadar çıktı. Küresel çocuk ölüm (5 yaş altı) oranları ise 1800'lerde %43 seviyesiden günümüzde %3.5 seviyelerinde kadar düşmüş durumda. 1800'lerde dünya yetişkin nüfusunun yalnızca %12'si okuma yazma biliyorken günümüzde bu oran %88'in üzerindedir. M.S. 1. yüzyıldan Sanayi Devrimi’ne (1800'ler) kadar kişi başına düşen küresel gelir neredeyse hiç değişmedi (yıllık enflasyondan arındırılmış ~150-200 dolar seviyesindeydi). Ancak günümüzde küresel gayrisafi yurtiçi hasıla (GSHY) kişi başına ortalama 12.000-13.000 ABD Doları seviyesine ulaşmıştır; dünya toplam ekonomik üretimi 100 trilyon doları aşmıştır (bu konuda dünyadaki muazzam eşitsizliği de atlamamak gerekiyor).

     Tüm bu veriler tarihin refah açısından en yüksek seviyesinde olduğumuzu açıklamak içindi. Peki bu refah seviyesinde ruh sağlığımız ne durumda? Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve IHME verilerine göre, dünya genelinde ruh sağlığı bozukluğu yaşayan insan sayısı 1,1 ila 1,2 milyara ulaştı. 1990 yılından bu yana dünyada ruh sağlığı vakalarında %90'a yakın bir artış kaydedilmiş, teşhis konulan kişi sayısı da neredeyse ikiye katlandı. Anksiyete (kaygı) bozukluğu, dünya çapında en yaygın ruh sağlığı problemi haline geldi ve 470 milyondan fazla insanı etkilemektedir. Küresel ölçekte 300 milyonun üzerinde insan klinik depresyonla mücadele etmektedir. WHO verilerine göre, dünyada yetersizliğe ve iş gücü kaybına yol açan ilk üç nedenden biri ruh sağlığı bozukluklarıdır. İntihar, 15-29 yaş arası genç nüfusta dünyadaki en yaygın 3. ölüm nedeni haline gelmiştir. Her yıl yaklaşık 700.000'den fazla insan intihar nedeniyle hayatını kaybetmektedir. Bunun yanında 30 ülkede yetişkinlerin yaklaşık %45'i ruh sağlığını ülkesinin en büyük sağlık problemi olarak gösterirken kanser bile %41 ile ikinci sıradaydı (Ipsos Health Service Report 2025).

     Yüksek gelirli ve refah düzeyi en gelişmiş Batı ülkelerinde intihar ve yalnızlık oranları, gelişmekte olan birçok ülkeye kıyasla çok daha yüksek seyretmektedir. ABD Genel Cerrahı (Surgeon General), yalnızlığı "kamusal bir sağlık salgını" (epidemic of loneliness) olarak ilan etmiştir. Küresel veriler, ruh sağlığı bozukluklarının %50'sinin 18 yaşından önce başladığını göstermektedir. Sosyal medya ve dijitalleşmenin zirve yaptığı son 15 yılda, ergenlerde ve genç yetişkinlerde anksiyete, depresyon ve intihar düşüncelerinde radikal bir yükseliş grafiği çizilmiştir.

      Refah bolluğuyla ruh sağlığı arasındaki bu tezattaki etkenlerden biri de dünyanın bir yara saracak bezinin kalmaması yani insanın sosyal temasının giderek düşüp hızla yalnızlaşması. Çünkü temas edilmeyen ve temas etmeyen ruh hastalanır. Günümüzdeki rekabet toplumları insanı metalaştırarak birer performans objesi haline getirerek yalnızlaştırmaktadır. Performans toplumlarının yorgun insanları da kendilerine bir yer edinmek ve yerlerini korumak için ruh sağlıklarını feda ederler, çünkü her daim kendilerini ispat etmeleri ve konumlarını korumaları gerekmektedir. Yapay zekadan uzay teknolojilerine kadar her şeyi düşündüğümüz bu çağda insanı ıskaladık, bunun bedelini de ruh sağlığı problemleri ile ödüyoruz.

https://humanprogress.org/datasets/#:~:text=Global%20Income%20Is%20Rising.%20Since%20the%20Industrial,the%20Data.%20Visualization%20%7C%20Wealth%20%26%20Poverty.

https://en.wikipedia.org/wiki/Economic_history_of_the_world#:~:text=World%20GDP%20per%20capita%20in%20dollars%20during,by%201960%20and%20%2410%20trillion%20by%201980.